Inleiding
In de huidige context van stijgende energieprijzen en groeiende maatschappelijke ongelijkheid is energiearmoede een urgent probleem dat op meerdere vlakken aandacht verdient. In Nederland, en met name in gemeenten zoals Oldambt, hebben autoriteiten en beleidsmakers verschillende maatregelen genomen om deze situatie te verlichten. Een van deze maatregelen is de energietoeslag, een tijdelijke steunmaatregel die bedoeld was om huishoudens met een laag inkomen te ondersteunen bij hun energiekosten.
Deze maatregel is echter sinds 2024 niet meer van toepassing, wat heeft geleid tot een stijging van energiearmoede in het land. In dit artikel wordt een gedetailleerde analyse gemaakt van de energietoeslag in Oldambt, de voorwaarden voor aanvragen, en de maatregelen die lokaal worden genomen om de impact van energiearmoede te beperken. Verder wordt ingegaan op de bredere context van energiearmoede in Nederland, met aandacht voor de stijgende trends en de verklaringen van experts in het vakgebied.
Energiearmoede in Nederland: trends en ontwikkelingen
Definitie en dimensies van energiearmoede
Energiearmoede is een complex en multidimensioneel fenomeen dat niet alleen gerelateerd is aan het inkomen van huishoudens, maar ook aan de kwaliteit van hun woning, de mogelijkheid om mee te doen aan de verduurzaming en de mate van financiële toegankelijkheid tot energiebronnen. TNO en het CBS hebben vier basisindicatoren ontwikkeld om energiearmoede te meten, namelijk:
- HEQ (Hoge Energiequote): huishoudens waarbij het deel van het inkomen dat uitgegeven wordt aan energie hoger ligt dan het landelijke gemiddelde.
- LIHE / LIHEK (Laag Inkomen & Hoge Energierekening): huishoudens met een laag inkomen en hoge energiekosten.
- LILEK (Laag Inkomen & huis met Lage Energetische Kwaliteit): huishoudens met een laag inkomen en een woning met slechte isolatie of een verouderd energieklasse.
- LEKWI (Lage Energetische Kwaliteit & Weinig Investeringsmogelijkheden): huishoudens die financieel niet in staat zijn om investeringen te doen in verduurzaming van hun woning.
Deze indicatoren zijn cruciale parameters om energiearmoede op nationaal en lokaal niveau te bepalen en te volgen.
Stijging van energiearmoede in 2024
Volgens een rapport van TNO en het CBS is energiearmoede in Nederland sterk toegenomen sinds 2022. In 2024 stond 6,1 procent van alle huishoudens in Nederland onder het energiearmoedethres, wat een aanzienlijke stijging is t.o.v. 2023 (4,0 procent) en 2022 (4,0 procent). De energietoeslag, die in die jaren beschikbaar was, speelde een cruciale rol in het verlagen van energiearmoede. Deze toeslag bedroeg voor de meeste huishoudens 1.300 euro per jaar. In 2024 is deze steun echter weggelopen, wat heeft geleid tot hogere energiearmoede.
De stijging van energiearmoede is verder onderbouwd door de stijging van de energiequote. In 2024 lag deze bijna 11,5 procent voor energiearme huishoudens, terwijl de energiequote voor alle huishoudens gemiddeld op 4,7 procent lag. Dit betekent dat energiearme huishoudens ruim 4,5 procentpunt meer van hun inkomen uitgeven aan energie dan het landelijke gemiddelde.
Verborgen energiearmoede
Naast de zichtbare energiearmoede, die zich vooral laat zien in hoge energiequoten, is er ook wat wordt aangeduid als "verborgen energiearmoede". Dit betreft huishoudens die hun energiekosten proberen te beheersen door minder energie te gebruiken. Hoewel dit hun rekening verlaagt, heeft het negatieve gevolgen voor hun welzijn, zoals een slecht binnenklimaat, een hogere risico op ziektes en een verminderde mogelijkheid om deel te nemen aan de energietransitie.
Energiearmoede per regio
Energiearmoede is niet gelijkmatig verspreid over het land. Het fenomeen concentreert zich vooral in grote steden en specifieke regio’s zoals Noordoost Groningen en Zuid-Limburg. In 2024 stond Oldambt voor een energiearmoedepercentage dat hoger lag dan het nationale gemiddelde. In de buurt van 9,6 procent van de huishoudens in de gemeente Achtkarspelen, die behoort tot de regio Noordoost Groningen, stond in 2024 onder het energiearmoedethres. In Oldambt zelf is het percentage energiearme huishoudens iets lager, maar nog steeds aanzienlijk, gezien de uitdagingen die deze gemeente te verduren heeft.
De energietoeslag in Oldambt: voorwaarden en aanvraagprocedure
Wat was de energietoeslag?
De energietoeslag was een tijdelijke maatregel die in 2022 en 2023 beschikbaar was voor huishoudens met een laag inkomen. Het doel van deze toeslag was om de financiële druk van stijgende energieprijzen te verlichten en de risico’s op energiearmoede te verminderen. In 2023 bedroeg de toeslag 800 euro voor huishoudens met een inkomen tot 120% van de bijstandsnorm, en 500 euro voor huishoudens met een inkomen tussen 120% en 130% van de bijstandsnorm.
De toeslag was bedoeld voor huishoudens die in december 2023 geen energietoeslag hadden ontvangen, maar die denken dat ze er recht op hebben. Deze mensen konden de toeslag alsnog aanvragen bij de gemeente.
Voorwaarden voor de energietoeslag
Om de energietoeslag in Oldambt te kunnen aanvragen, moesten de huishoudens aan een aantal voorwaarden voldoen. Deze voorwaarden waren:
- De aanvrager moest minstens 21 jaar oud zijn.
- De aanvrager moest wonen in de gemeente Oldambt.
- De aanvrager moest over een geldig Nederlands identiteitsbewijs of een geldige verblijfsvergunning beschikken.
- De aanvrager moest eigenaar zijn van een gas- en/of elektrameter voor het betreffende woonadres.
- De aanvrager moest een laag inkomen hebben, gedefinieerd als een inkomen tot 130% van de bijstandsnorm.
Deze voorwaarden waren bedoeld om ervoor te zorgen dat de toeslag terechtkwam bij de huishoudens die het het hardst nodig hadden.
Aanvraagprocedure
De aanvraagprocedure voor de energietoeslag in Oldambt was eenvoudig en kon zowel via internet als via een papieren formulier worden ingevuld. De aanvragenperiode liep van 2 januari 2024 tot en met 30 april 2024. Inwoners konden de energietoeslag aanvragen via de gemeentelijke website (www.gemeente-oldambt.nl/energietoeslag) of een e-mail sturen naar [email protected] voor het verkrijgen van een papieren aanvraagformulier.
Lokaal beleid en maatregelen tegen energiearmoede in Oldambt
Het Corona Perspectiefplan
In Oldambt is energiearmoede een belangrijk thema, met ongeveer 10 procent van de huishoudens die moeten rondkomen van een laag inkomen. De gemeente heeft dit probleem onder de aandacht gebracht en heeft verschillende beleidsmaatregelen genomen om de situatie te verbeteren.
Een van deze maatregelen is het zogenaamde Corona Perspectiefplan, dat ontwikkeld is na de periode van de coronapandemie. Dit plan is gericht op armoede en schulden en wil op de lange termijn generatiearmoede voorkomen. Het plan is ontworpen om het systeem te veranderen zodat huishoudens met een laag inkomen beter ondersteund worden, met name gezinnen die generaties lang afhankelijk zijn van uitkeringen.
Focus op het gezin en ondersteuning vanuit binnen
In het verleden zijn armoede en schuldenproblematiek vaak los van elkaar behandeld. De gemeente Oldambt wil nu meer aandacht geven aan het gezin als geheel, met een focus op ondersteuning vanuit binnen en van onderaf. Dit betekent dat de gemeente niet alleen het inkomen van individuen onderzoekt, maar ook de situatie van het hele gezin, inclusief schulden, onderwijsniveau en gezondheid.
De gemeente erkent dat veel armoedige gezinnen meerdere problemen tegelijk te verduren hebben, zoals schulden, laaggeletterdheid en armoede bij meerdere generaties. Door deze problemen als geheel te bekijken, kan een meer effectieve aanpak worden ontwikkeld.
Samenwerking en gemeenschapsgerichtheid
De gemeente Oldambt benadrukt ook de rol van samenwerking en gemeenschapsgerichtheid in het bestrijden van armoede en energiearmoede. Volgens lokale beleidsmakers is een crisis vaak een katalysator voor verandering. In de context van de coronapandemie is de gemeente erin geslaagd om structurele oplossingen te ontwikkelen die nu worden toegepast in het beleid tegen armoede.
De gemeente benadrukt het belang van het "samen de schouders eronder" zetten en van het betrekken van burgers bij oplossingen. Deze aanpak helpt om energiearme huishoudens niet alleen financieel te ondersteunen, maar ook emotioneel en sociaal.
Conclusie
Energiearmoede is een complex en multidimensioneel probleem dat in de huidige context van stijgende energiekosten en maatschappelijke ongelijkheid steeds urgenter wordt. In Nederland is het fenomeen sterk toegenomen sinds 2022, vooral als gevolg van het wegvallen van de energietoeslag. In Oldambt, een gemeente met een relatief hoog percentage energiearme huishoudens, zijn lokaal maatregelen genomen om de impact van energiearmoede te beperken.
De energietoeslag, die in 2022 en 2023 beschikbaar was, was een tijdelijke maatregel die bedoeld was om huishoudens met een laag inkomen te ondersteunen. Hoewel deze toeslag in 2024 niet meer beschikbaar was, is de gemeente Oldambt gestart met het aanbieden van de toeslag aan huishoudens die deze in december 2023 niet hadden ontvangen, maar die er recht op denken te hebben.
Daarnaast heeft de gemeente Oldambt maatregelen genomen om energiearmoede aan te pakken op de lange termijn. Door het ontwikkelen van het Corona Perspectiefplan en het benadrukken van een gezinsgerichte aanpak, probeert de gemeente de structurele oorzaken van armoede en schulden te verminderen. Daarnaast benadrukt de gemeente de rol van samenwerking en gemeenschapsgerichtheid in het bestrijden van energiearmoede.
Hoewel energiearmoede in Nederland nog steeds op stijgende lijn is, tonen lokale initiatieven zoals die in Oldambt aan dat het probleem met behulp van structurele beleidsmaatregelen en een integrale aanpak verlicht kan worden. In de toekomst is het belangrijk om verder te investeren in verduurzaming van woningen, ondersteuning van huishoudens met een laag inkomen en het versterken van het maatschappelijk netwerk.