In de huidige digitale wereld zijn vormen van cybercrime zoals phishing en online oplichting een groeiend probleem. Deze vormen van digitale criminaliteit raken steeds meer inbrengend in het dagelijks leven van zowel particulieren als bedrijven. Phishing, het ontfutselen van gevoelige informatie of geld via valse communicatie, is een van de meest voorkomende cyberaanvallen. Deze vorm van fraude wordt vaak gecombineerd met dreigementen of beloften om slachtoffers snel te laten reageren. De afgelopen jaren is het aantal phishingpogingen toegenomen, met name in de context van overheidsdiensten, banken en online dienstverleners.
Deze artikel belicht de vormen, kenmerken en voorkomingsmaatregelen van phishing, met een nadruk op de specifieke vorm van phishing die draait om de energietoeslag, een onderwerp dat recentelijk regelmatig gebruikt werd door oplichters. We bespreken wat phishing precies inhoudt, hoe het opereert, en welke maatregelen je kunt nemen om jezelf te beschermen. Ook worden relevante voorbeelden gegeven uit de praktijk, zoals phishing via e-mail en SMS-berichten, en welke maatregelen gemeenten en individuen nemen om cybercrimineel gedrag te voorkomen.
Wat is phishing en hoe werkt het?
Phishing is een vorm van cyberfraude waarbij criminelen gepersonifieerd of geloochend contact zoeken met een slachtoffer om gevoelige informatie of geld te bemachtigen. Deze communicatie vindt meestal plaats via e-mail, SMS of instant messaging. De oplichters doen zich vaak voor als vertrouwde instellingen zoals de Belastingdienst, een bank, of een overheidsdienst. Het doel is om de slachtoffer te verleiden tot een actie, zoals het openen van een link, het downloaden van een bijlage of het opgeven van bankgegevens of wachtwoorden.
Een bekende vorm van phishing is phishing via e-mail of SMS, waarin de slachtoffer wordt gealarmeerd over een dreiging – zoals het afsluiten van een account of het opslaan van een boete – of een beloning – zoals een korting of een geldterugbetaling. Deze vorm van communicatie is meestal urgent, wat slachtoffers aanzet tot snel handelen zonder eerst goed na te denken. Een voorbeeld is een SMS van de zogenaamde Belastingdienst die meldt: “De openstaande schuld is nog niet voldaan. De gerechtsdeurwaarder legt beslag op 30-09-2024.” De ontvanger wordt aangemoedigd om via een link te betalen, vaak via een vreemde of onbekende website.
De effectiviteit van phishing ligt onder andere in het gebruik van emotie en haast. Criminelen raken vaak slachtoffers aan door middel van angst of hoop, wat leidt tot een verlies van rationele keuze. Daarnaast worden spellingfouten, vreemde domeinnamen of onnatuurlijke formuleringen gebruikt om de communicatie minder betrouwbaar te maken, maar dit is vaak pas duidelijk als het te laat is.
Phishing en energietoeslag: een recente vorm van online oplichting
Een specifieke vorm van phishing die recentelijk opviel, betreft de energietoeslag. In meerdere gevallen werden mensen gebombardeerd met e-mails of berichten die zich voorgedaan als MijnOverheid of de Belastingdienst. Deze berichten spraken aandacht uit voor een mogelijke energietoeslag of maatregel, waardoor slachtoffers werden uitgenodigd om via een link hun persoonlijke informatie in te vullen of een betaling door te voeren.
Deze phishingcampagnes gebruiken vaak een urgentie-effect, zoals het dreigement dat het recht op de energietoeslag verloren zou gaan als er niet snel werd gereageerd. De e-mails werden vaak verstuurd vanaf een domein dat lijkt op dat van de echte instelling, maar met kleine wijzigingen, zoals bijvoorbeeld mijnoverheid.nl.emails.com in plaats van mijnoverheid.nl. Deze manipulaties zijn bedoeld om slachtoffers te misleiden en hen ervan te overtuigen dat het bericht legitiem is.
Het gebruik van het onderwerp energietoeslag is effectief, omdat het een actueel en emotioneel onderwerp is, met name in tijden van economische onzekerheid. De dreiging dat een toelage verloren gaat, of dat er extra kosten ontstaan, kan leiden tot paniek en daarmee tot snelle, ondoordachte reacties. Hierbij wordt gebruikgemaakt van de verwachting dat mensen actief willen zijn bij hun energierechten, wat criminelen gebruiken om hen te manipuleren.
Kenmerken van phishing: hoe herken je het?
Er zijn meerdere kenmerken waaraan je phishing kunt herkennen. Deze kenmerken zijn vaak typerend voor valse communicatie en kunnen helpen om te voorkomen dat je in een val trapt. De volgende kenmerken zijn vaak duidelijk aanwezig in phishingpogingen:
- Urgente of dreigende toon: Phishingberichten maken vaak gebruik van woorden als "direct", "nog vandaag", "laatste kans", "boete", of "account geschorst" om de slachtoffer te dwingen tot directe actie.
- Vreemde of valse afzenders: De e-mail- of telefoonnummeradressen lijken vaak op die van een echte instelling, maar bevatten kleine fouten of zijn afkomstig van een ander domein (bijvoorbeeld .com in plaats van .nl).
- Linken naar onbekende websites: De links in phishingberichten leiden vaak naar websites die niet vertrouwd zijn of niet gelinkt zijn aan de echte instelling.
- Spelfouten en grammaticale fouten: Ondanks de professionele uitstraling van phishingberichten, zijn er vaak fouten in de tekst. Dit kan een eerste alarm sein zijn.
- Vraag om persoonlijke informatie of betaling: Phishingberichten vragen vaak om wachtwoorden, bankgegevens of geld. Legitieme instellingen doen dit nooit via e-mail of SMS.
Bijvoorbeeld: een phishingbericht dat zich voordoet als van GLS kan vragen om een betaling via kredietkaart of online bankoverschrijving. GLS zelf benadrukt echter dat dit nooit gebeurt. E-mails van GLS die dat wel doen, zijn automatisch frauduleus.
Hoe bescherm je jezelf tegen phishing?
Het is essentieel om jezelf bewust te maken van de risico’s van phishing en de juiste maatregelen te nemen om je te beschermen. Hieronder worden enkele maatregelen besproken die effectief kunnen zijn:
Niet snel reageren op urgentie-aanvragen: Phishingberichten maken gebruik van haast, maar het is belangrijk om altijd even na te denken voordat je actie ondernemt. Als er sprake is van urgentie, is het verstandig om contact op te nemen met de vermeende afzender via officiële kanaal om te controleren of het bericht echt is.
Links niet openen of downloaden zonder bevestiging: Als je een link of bijlage ontvangt, is het verstandig om eerst te controleren of de afzender betrouwbaar is. Als je twijfelt, is het beter om het bericht niet te openen.
Twijfel bij vreemde e-mailadressen of domeinnamen: Als het e-mailadres of de link niet lijkt op die van de echte instelling, is het verstandig om het bericht te negeren of te melden. Bijvoorbeeld: een e-mail van belastingdienst.nl.emails.com is verdacht, omdat de echte Belastingdienst communiceert via belastingdienst.nl.
Gebruik van multi-factor authenticatie (MFA): Het inschakelen van extra beveiligingslagen, zoals MFA, kan helpen om ongeautoriseerde toegang tot je accounts te voorkomen. Dit is vooral belangrijk voor e-mails, bankdiensten en andere persoonlijke gegevens.
Melden van phishingberichten: Als je een phishingbericht ontvangt, is het verstandig om dit te melden aan de betreffende instelling of aan een cyberveiligheidsdienst. Bijvoorbeeld: frauduleuze berichten via GLS kunnen gemeld worden via [email protected].
Vermindering van het openen van onverwachte e-mails of SMS-berichten: Phishingberichten komen vaak van onbekende of vreemde nummers of adressen. Het is verstandig om deze berichten automatisch te negeren of te verwijderen zonder ze te openen.
Cyberveiligheid in de praktijk: wat doen gemeenten en instellingen?
In de context van digitale veiligheid zijn gemeenten en instellingen ook actief betrokken bij het voorkomen en bestrijden van phishing en andere vormen van cyberfraude. De gemeente Land van Cuijk, bijvoorbeeld, ziet een toename van phishing en internetfraude, met name bij ouderen. Daarom heeft de gemeente een beleidsrichting opgesteld waarin digitale veiligheid een belangrijk punt is.
De gemeente streeft naar een "digitaal weerbare gemeente" en wil inzichten geven en handelingsperspectieven bieden aan inwoners en bedrijven. Dit omvat onder andere:
- Bewustwording van cyberrisico’s, zoals phishing en malware.
- Uitleg over hoe je jezelf bescherming kunt bieden.
- Versterking van de informatiebeveiliging van de gemeente zelf.
- Voorbereiding op cybercrises en online ordeverstoringen.
- Samenwerking met ketenpartners om adequaat te reageren op cyberproblemen.
Daarnaast zet de gemeente in op het voorkomen van maatschappelijke onrust, omdat cyberfraude en phishing ook impact kunnen hebben op het vertrouwen in overheidsinstellingen en bedrijven. Het vertrouwen dat slachtoffers hebben in bekenden of instellingen, kan worden ondermijnd door oplichting. Daarom is het belangrijk om niet alleen technische maatregelen te nemen, maar ook maatschappelijke en educatieve initiatieven te stimuleren.
De rol van particulieren en bedrijven in cyberveiligheid
Hoewel gemeenten en instellingen een belangrijke rol spelen in het voorkomen van phishing, is het ook aan particulieren en bedrijven om zich bewust te maken van de risico’s en actie ondernemen. Hieronder worden enkele manieren besproken waarop individuen en bedrijven zich kunnen beschermen:
Educatie en opleiding: Het is belangrijk om kennis te maken met de vormen en kenmerken van phishing. Veel bedrijven bieden trainingen aan om medewerkers bewust te maken van cyberfraude en phishing.
Gebruik van vertrouwde kanaal: Als je twijfelt over een bericht of e-mail, is het verstandig om contact op te nemen met de betreffende instelling via vertrouwde kanaal, zoals de officiële website of telefoonnummer.
Gebruik van beveiligingssoftware: Het installeren van antivirussoftware, spamfilters en andere beveiligingsmaatregelen kan helpen om phishingberichten en malware te voorkomen.
Regelmatig wachtwoorden veranderen: Het gebruik van sterke, unieke wachtwoorden en het regelmatig veranderen van wachtwoorden kan helpen om je accounts te beschermen tegen inbreuk.
Niet delen van persoonlijke informatie: Het delen van persoonlijke informatie zoals geboortedatum, adres of bankgegevens via e-mail of SMS is risicovol. Legitieme instellingen vragen dit nooit via e-mail of SMS.
Conclusie
Phishing is een groeiend probleem in de digitale wereld en kan zowel materiële schade als vertrouwensverlies veroorzaken. Het is belangrijk om zich bewust te maken van de kenmerken en vormen van phishing, en actie ondernemen om jezelf te beschermen. De vorm van phishing die draait om de energietoeslag is een recent voorbeeld van hoe criminelen gebruik maken van actuele en emotionele onderwerpen om slachtoffers te manipuleren.
Zowel particulieren als instellingen spelen een rol in het voorkomen en bestrijden van phishing. Het is essentieel om educatieve initiatieven te ondersteunen, beveiligingsmaatregelen te nemen en vertrouwen te hebben in vertrouwde kanaal. Door bewustzijn, kennis en samenwerking te versterken, is het mogelijk om de impact van phishing en andere vormen van cyberfraude te beperken.