Inleiding
In de huidige woningmarkt van Amsterdam blijkt het wonen voor leraren steeds lastiger te worden. Leraren vallen vaak in het lagere of middeninkomenssegment, wat in combinatie met de hoge vraag naar woningen tot langere wachttijden en uitdagingen leidt bij het vinden van geschikte huurwoningen. In reactie op deze problematiek zijn diverse voorrangsregelingen opgestart, waardoor leraren prioriteit krijgen bij het toewijzen van sociale huurwoningen.
Toch blijkt uit praktijkgegevens en onderzoek dat deze regelingen niet altijd effectief werken. Slechts een klein deel van de aangemelde leraren krijgt daadwerkelijk een woning toegewezen, en vaak voldoen leraren niet aan de eisen die bij de regelingen horen. Daarnaast blijkt dat leraren die uit Amsterdam vertrekken, vaak ook het Amsterdamse onderwijs verlaten.
Deze artikel biedt een overzicht van de huidige situatie, de beschikbare regelingen en de uitdagingen die leraren tegenkomen bij hun zoektocht naar een woning in Amsterdam. Aan de hand van feiten uit recente studies, regelingen en praktijkbeelden wordt geïllustreerd wat er op dit moment mogelijk is en waar verbetering mogelijk is.
De huidige woningmarkt in Amsterdam
Lage en middeninkomens en de woningmarkt
Amsterdam telt honderdduizenden inwoners, waaronder ook honderden duizenden leraren die in het primair of voortgezet onderwijs werken. De woningmarkt in de stad is echter sterk gekarakteriseerd door hoge vraag en beperkte voorraad, met als gevolg dat de wachttijd voor sociale huurwoningen gemiddeld is toegenomen tot dertien jaar. Voor een koopwoning is de situatie nog narelijker: de meeste leraren kunnen deze niet betalen vanwege hun inkomensniveau.
Startende leraren hebben soms nog een kans in jongerenwoningen, die gericht zijn op jongeren tot 27 jaar en inmiddels duizenden units tellen. Deze regeling is voor sommigen een oplossing, maar het is niet geschikt voor alle leraarsgroepen, met name niet voor oudere collega’s of leraren met gezin.
Het effect op het onderwijs
Het gevolg van deze situatie is dat leraren steeds vaker uit Amsterdam vertrekken, waardoor ze vaak ook het onderwijs in de stad verlaten. Sociaal geograaf Jaap Draaisma van de Hogeschool van Amsterdam onderzocht deze koppeling en concludeerde dat als leraren uit de stad vertrekken, ze vaak ook hun functie in het Amsterdamse onderwijs opzij zetten. Dit heeft directe gevolgen voor het leraartekort, dat al jarenlang een probleem is.
In 2022 kregen in totaal 39 leraren een woning in Amsterdam via een voorrangsregeling, wat slechts 19 procent is van de ruim 200 aangemelde leraren. Draaisma betoogt dat dit percentage relatief laag is gezien het aanbod van ongeveer 8.000 sociale huurwoningen per jaar. De schaarste van geschikte woningen en het feit dat de regelingen vaak niet aansluiten bij de werkelijke omstandigheden van leraren, is hier volgens hem een belangrijke oorzaak van.
Vorrangsregelingen voor leraren
Wat is een voorrangsregeling?
Voorrangsregelingen zijn regelingen waarbij bepaalde beroepsgroepen prioriteit krijgen bij het toewijzen van huurwoningen. In Amsterdam zijn deze regelingen opgestart met het doel om sleutelberoepen, zoals leraren, beter te houden in de stad. De regelingen zijn meestal gericht op sociale huurwoningen, maar ook jongeren- en middeldure huurwoningen kunnen betrokken zijn.
Een voorbeeld is een pilot die begon in 2019, waarbij 100 woningen in complexen gereserveerd werden voor leraren. Deze woningen bevinden zich meestal in stadsdelen met een relatief lager huurprijsniveau en zijn gericht op leraren in het primair of voortgezet onderwijs. De regeling is bedoeld om het leraartekort te verlagen en de stedelijke maatschappij sterker te maken door het behouden van sleutelberoepen.
Hoe werkt de regeling in de praktijk?
De voorrangsregeling is voor leraren in principe een positieve ontwikkeling, maar in de praktijk blijkt het vaak niet zomaar te werken. Er zijn een aantal eisen die moet worden voldaan, zoals het werken in een bepaalde sector van het onderwijs, het aantal uren dat moet worden gewerkt, en soms ook een minimuminkomen. Deze eisen kunnen voor jonge of parttime leraarsgroepen lastig te combineren zijn.
Een voorbeeld is Suus Akerboom, docent beeldende vorming in Den Haag, die al zes jaar probeert een woning te vinden. Hoewel er in Den Haag een regeling is voor sleutelberoepen zoals leraren, moet ze een salaris van minimaal 40.000 euro per jaar verdienen om in aanmerking te komen. Aangezien ze dat niet verdient, valt ze niet onder de voorrangsregeling. Ze woont intussen in een tijdelijke studio van 30 m² en wil graag in een vaste huurwoning terecht.
Informatiesessies en ondersteuning
Bij de start van een voorrangsregeling zijn er vaak informatiesessies en voorlichtingsbijeenkomsten om leraren te informeren over de mogelijkheden en eisen. In samenwerking met de gemeente Amsterdam organiseert Stichting !WOON bijvoorbeeld informatiesessies voor leraren, waarin wordt uitgelegd hoe de regeling werkt en welke alternatieven er zijn. Deze sessies zijn bedoeld om de onzekerheid te verminderen en om leraren beter in staat te stellen om de regelingen te begrijpen en te gebruiken.
De uitdagingen van de voorrangsregeling
Mismatch tussen regelingen en werkelijkheid
Een van de grootste uitdagingen van de voorrangsregelingen is dat de eisen vaak niet goed aansluiten op de werkelijke situatie van leraren. In Den Haag bijvoorbeeld is de regeling gericht op middeninkomens, wat betekent dat jonge leraren of leraarsgroepen met een lager inkomen vaak niet in aanmerking komen. Volgens Draaisma is dit een algemeen probleem in de Randstad, waar de regelingen vaak niet specifiek zijn afgestemd op de werkelijke inkomensniveaus van leraren.
Een ander probleem is dat leraren vaak niet voldoen aan de inkomenseisen. Bijvoorbeeld: als een leraar na een aantal jaar te veel verdient voor een sociale huurwoning, maar nog steeds te weinig voor een middeldure huurwoning, dan is er geen geschikte regeling beschikbaar. Deze situatie is voor leraren een worst case scenario, omdat ze dan geen geschikte woning kunnen vinden en dus soms gedwongen worden om te vertrekken.
Regelingen als compromis
De regelingen die zijn opgestart, zijn vaak een compromis tussen verschillende partijen en hebben beperkte doelen. Bijvoorbeeld, in Amsterdam is het aantal particuliere huurwoningen dat beschikbaar is voor toewijzing naar doelgroepen met een middeninkomen gedaald van de beoogde 100.000 naar 30.000. Dit betekent dat er minder woningen beschikbaar zijn voor sleutelberoepen zoals leraren dan gepland was. Draaisma benadrukt dat dit aantal nog verder zou moeten stijgen, omdat het tekort aan geschikte woningen het Amsterdamse onderwijs lekt.
Prioriteit van de ene ten koste van de andere
Hoewel voorrangsregelingen bedoeld zijn om sleutelberoepen beter te houden in de stad, kan het tegelijkertijd ook leiden tot een krimp in de beschikbaarheid van woningen voor andere groepen. Draaisma benadrukt dat gemeenten hier beter op moeten letten en regels kunnen opstellen die ervoor zorgen dat de voorrangsregelingen eerlijk worden toegepast. Bijvoorbeeld, gemeenten kunnen eisen dat minstens de helft van het middeldure huursegment naar sleutelberoepen gaat, of dat docenten van scholen in achterstandswijken prioriteit krijgen bij het toewijzen van woningen.
Mogelijke verbeteringen en alternatieven
Het socialer maken van de woningmarkt
Een van de oplossingen die Draaisma voorstelt is het socialer maken van de woningmarkt. Dit betekent dat gemeenten harder moeten optreden tegen het verdwijnen van sociale huurwoningen. In Amsterdam bijvoorbeeld is het aantal particuliere huurwoningen dat beschikbaar is voor toewijzing naar doelgroepen met een middeninkomen gedaald, wat een negatief effect heeft op het beschikbare aanbod voor leraren en andere sleutelberoepen.
Een andere oplossing is het uitbreiden van de voorrangsregelingen naar meer groepen, zoals ook politieagenten en zorgpersoneel. In Amsterdam is er sprake van een pilot met 100 woningen, maar na 2019 wordt gekeken of deze uitgebreid kan worden. Dit zou de beschikbaarheid van woningen vergroten en het voor leraren makkelijker maken om in de stad te blijven wonen.
Verbetering van de regelingen
Een andere optie is om de regelingen zelf aan te passen zodat ze beter aansluiten bij de werkelijke situatie van leraren. Bijvoorbeeld, het verlagen van de inkomenseisen, het toestaan van parttime werken, of het creëren van een specifieke regeling voor jonge leraarsgroepen. Deze maatregelen zouden ervoor zorgen dat meer leraren in aanmerking komen en dat de regelingen effectiever worden.
Alternatieve woningvormen
Naast de voorrangsregelingen zijn er ook alternatieve woningvormen die voor leraren geschikt kunnen zijn. Jongerenwoningen zijn een voorbeeld, maar ook flexwoningen en tijdelijke huurwoningen kunnen een oplossing bieden. Deze woningen zijn vaak goedkoop en beschikbaar voor jongeren of startende professionals, waaronder ook leraren. De uitdaging is echter dat deze woningen vaak niet geschikt zijn voor leraarsgroepen met gezin of oudere leraars.
Conclusie
De woningmarkt in Amsterdam is voor leraren steeds problematischer, vooral gezien het hoge inkomensniveau dat nodig is om een sociale of middeldure huurwoning te kunnen betalen. De voorrangsregelingen die zijn opgestart zijn bedoeld om leraren beter te houden in de stad, maar in de praktijk blijkt dat het vaak niet zomaar werkt. Veel leraren vallen tussen de wal en het schip, omdat de eisen van de regelingen niet aansluiten op hun werkelijke situatie.
Hoewel de regelingen in principe een positieve ontwikkeling zijn, is er duidelijk ruimte voor verbetering. Het socialer maken van de woningmarkt, het aanpassen van de regelingen en het creëren van alternatieve woningvormen zijn allemaal maatregelen die het voor leraren makkelijker kunnen maken om in Amsterdam te wonen. Tegenover dat ligt de realiteit dat als leraren uit de stad vertrekken, ze vaak ook het Amsterdamse onderwijs verlaten. Dit heeft directe gevolgen voor het leraartekort en de kwaliteit van het onderwijs in de stad.