De dynamiek rondom het beheer van sociale huurwoningen in Amsterdam is complex en wordt momenteel beheerst door een fundamentele spanning tussen de oorspronkelijke missie van woningcorporaties en de economische druk op de woningmarkt. De geschiedenis van de Amsterdamse woningcorporatie Lieven de Key illustreert deze spanning tot in de detailniveaus van individuele huurovereenkomsten en beleidsbeslissingen. De kern van het huidige conflict draait om het fenomeen van liberalisatie, waarbij sociale woningen worden omgezet in vrijesectorprijzen, en de juridische strijd om het behoud van de sociale voorraad.
In de afgelopen decennia heeft Lieven de Key een centrale rol gespeeld in de stedelijke vernieuwing van Amsterdam, met name in de Westelijke Eilanden en de Haarlemmerbuurt. Eertijds stond deze corporatie bekend als de grootste leverancier van betaalbare woningen, een status die generaties families mogelijk maakte om samen te blijven wonen in de buurt. Echter, recente ontwikkelingen tonen een verandering in de aard van dit bezit. De vraag of Lieven de Key nog steeds als drager van sociale huur fungeert, of dat deze rol is afgehaald door verkoop en liberalisatie, vormt het hart van de discussie.
De situatie wordt verder gecompliceerd door juridische procedures rondom tijdelijke bewoning en de oprichting van dochterbedrijven die buiten de reguliere regelingen vallen. Dit artikel onderzoekt de mechanismen achter het verlies van sociale huur, de juridische oordelen die dit proces hebben beïnvloed, en de concrete impact op de bewoners van de Westelijke Eilanden en andere gebieden in Amsterdam.
De Geschiedenis van de Westelijke Eilanden en de Transformatie van de Buurt
De Westelijke Eilanden, bestaande uit het Bickerseiland, het Realeneiland en het Amstelveenseiland, vormen een uniek historisch en architectonisch erfgoed binnen de stad. Deze gebieden zijn niet altijd de aantrekkelijke woonomgeving die ze vandaag de dag zijn. In de jaren '80 vond hier een grote stedelijke vernieuwing plaats, waarbij de oude krotwoningen werden gesloopt en vervangen door nieuwe sociale huurwoningen. Dit proces, geleid door Lieven de Key, maakte het mogelijk voor generaties Amsterdamse families om bij elkaar in de oude buurt te blijven wonen.
De geschiedenis van deze eilanden is nauw verbonden met de industriële achtergrond van de stad. Voorheen was er de tabaksindustrie (BATCO) gevestigd op het terrein waar nu de nieuwe woningen staan. De bouw van de nieuwe woningen begon in 1986, toen de eerste paal in de grond werd geslagen. Buurtbewoners zoals Paul, die toen met zijn jonge gezin naar het Realeneiland verhuisde, waren direct betrokken bij de plannen. Ze sloegen de eerste paal in de grond en bleven er wonen.
De transformatie van de werkeilanden naar een aantrekkelijke buurt verliep geleidelijk. Met het verdwijnen van scheepswerven en industriële werkplaatsen, veranderde het karakter van de buurt. Het Bickerseiland is overigens geen eiland meer in de letterlijke zin; sinds de aanleg van de spoordijk in 1878 is er een verbinding met de Haarlemmerdijk. Verstopt achter het spoortalud zijn de eilanden een wereld op zichzelf, losgezongen van de Haarlemmerbuurt. De buurt is een stille gracht slechts tien minuten van de Dam, met een uniek uitzicht dat voor velen onbetaalbaar is geworden.
De corporatie Lieven de Key was destijds bekend als de grootste wooncorporatie met de meeste betaalbare woningen. Buurtbewoners noemden het gekscherend 'De Eilanden van De Key'. Als je een sociaal huurwoninkje nodig had, moest je bij De Key wezen. Dit was een klein wonder voor de Amsterdamse samenleving, waarbij generaties families konden blijven wonen in de oude buurt. Met de komst van de sociale woningbouw verdwenen de krotwoningen, maar het stigma van 'achenebbisj' was hardnekkig op de Amsterdamse grachtengordel. Voor de oude generatie eilanders was de Haarlemmerdijk al 'over het spoor'. Een wereld in een wereld.
Het Mechanisme van Liberalisatie en de Bedreiging van de Sociale Voorraad
Een van de meest kritieke mechanismen die de sociale huurvoorraad in gevaar brengen, is de liberalisatie. Liberalisatie betekent dat een woning die oorspronkelijk als sociale huurwoning is ingedeeld, wordt omgezet in een woning voor de vrije sector. Dit proces resulteert in een fors hogere huurprijs en maakt de woning niet langer beschikbaar op Woningnet, maar op de commerciële huurmarkt.
In het geval van de Realengracht ontdekte een oplettende buurtbewoner dat De Key een sociale huurwoning had geliberaliseerd. De tussenwoning werd aangeboden op de Funda-website voor een kale huur van € 1.600 per maand. Binnen een week was deze woning verhuurd. Dit is een duidelijk voorbeeld van hoe snel sociale woningen kunnen verdwijnen uit het sociale segment.
De politiek en de woningcorporaties zijn in 2020 afspraken overeengekomen om de afname van de betaalbare woningvoorraad te stoppen. Vanaf dat jaar gelden er strikte afspraken per stadsdeel. Voor Centrum West betekent dit een verkoopstop van sociale woningen voor de wooncorporaties. Echter, liberalisatie wordt door de Autoriteit Woningcorporaties beschouwd als gelijk aan verkoop. Dit vormt een smal geitenpadje voor woningcorporaties om sociale huurwoningen toch te vercommercialiseren, ondanks de verkoopstop.
De oorzaak dat wonen voor een steeds grotere groep in de samenleving onbetaalbaar wordt, ligt volgens sommige bewoners bij de politiek en niet zozeer bij de corporaties. Een specifiek punt van kritiek is de verhuurderheffing, een belasting die woningcorporaties aan het Rijk moeten betalen over hun sociale woningbezit. Deze 'miljardenbelasting' wordt gezien als een van de factoren die de druk op de corporaties vergroot, wat hen ertoe aanzet om hun bezit te verkopen of te liberaliseren.
De Juridische Strijd: Lieven de Stad en de Raad van State
Een ander, nog ingewikkelder conflict ontstond rondom de oprichting van een dochterbedrijf, Lieven de Stad. In 2017, na wijziging van de Woningwet, nam Lieven de Key het besluit om honderden woningen van de moedercorporatie onder te brengen in een zogeheten Niet-DAEB bedrijf: Lieven de Stad. Dit werd zeer tegen de zin van de huurdersvereniging Arcade gedaan.
De bezwaren waren van inhoudelijke en procedurele aard. De bewuste woningen vallen na de overheveling buiten de prestatieafspraken en de bewoners kunnen geen aanspraak maken op gemeentelijke regelingen voor senioren. Bovendien verzuimde Lieven de Key voorafgaand aan de oprichting van Lieven de Stad om instemming te vragen van de huurdersorganisatie.
Dit leidde tot een langdurig conflict en procedurele strijd. In 2024 oordeelde de Raad van State dat de Autoriteit Woningcorporaties (Aw) niet akkoord had mogen gaan met de oprichting van het dochterbedrijf, zonder instemming van de huurdersorganisatie. Dit oordeel was beslissend voor de toekomst van de woningen.
Als gevolg van dit oordeel en de daaropvolgende onderhandelingen, hebben Lieven de Key en Arcade een oplossing gevonden. Vrijwel alle sociale huurwoningen van Lieven de Stad worden teruggenomen. Het bezit van Lieven de Stad beperkt zich volgend jaar tot complexen met starterswoningen, short-stay-faciliteiten voor buitenlandse studenten en een klein aantal sociale huurwoningen. Deze woningen zullen na mutatie worden verkocht.
Deze terugname betekent dat de woningen vanaf midden volgend jaar gewoon weer in bezit en beheer van de woningcorporatie komen. Hiermee komt er een einde aan het conflict. De belangen van huurders zijn hiermee meer gebaat dan jarenlange procedures.
De Casus van Tijdelijke Bewoning en Juridische Complexiteit
Naast de grootschalige beleidsvraagstukken zijn er ook individuele juridische conflicten die de aard van sociale huur illustreren. Een specifiek geval betreft een conflict over de tijdelijke bewoning van een Amsterdamse sociale huurwoning, dat tot een gang naar de rechter leidde.
De situatie begon toen een bewoner tijdelijk naar het buitenland ging en iemand anders voor een periode van twee jaar liet in de woning wonen. De bewoner vroeg aan woningcorporatie Lieven De Key toestemming om een zogeheten 'huisbewaringsovereenkomst' met de tijdelijke bewoner aan te gaan. Bij huisbewaring mag iemand anders maximaal twee jaar de woning bewonen, terwijl de bewoner afwezig is vanwege bijvoorbeeld werk of studie in het buitenland. De tijdelijke bewoner betaalt dan hetzelfde huurbedrag, maar de oorspronkelijke bewoner behoudt de huurrechten.
Het ging aanvankelijk om de periode van 1 januari 2021 tot en met 1 januari 2022, die na toestemming van Lieven de Key tot en met 31 december 2022 werd verlengd. Echter, de tijdelijke bewoner vervangde de sloten en betaalde daarnaast sinds februari 2023 de huur, 624,73 euro per maand, niet meer. Verder heeft hij zich op het adres ingeschreven in de Burgerregistratie Personen met zijn partner en twee kinderen, waarvan een meerderjarig is.
Degene die eigenlijk in de woning hoorde te wonen kwam terug uit het buitenland en moest, doordat de man niet weg wilde, noodgedwongen met haar drie kinderen (waarvan er twee een beperking hebben) bij een vriendin in huis wonen. Dit geval toont de kwetsbaarheid van sociale huurders wanneer de regels voor tijdelijke bewoning worden omzeild of wanneer de tijdelijke bewoner weigert te vertrekken. Het benadrukt de noodzaak van duidelijke contractuele afspraken en de rol van de woningcorporatie bij het handhaven van de regels.
De Rol van de Huurdersvereniging Arcade en de Invloed op Beleidsbeslissingen
De huurdersvereniging Arcade speelt een cruciale rol bij het beschermen van de belangen van huurders. In het geval van de geliberaliseerde woning aan de Realengracht, werd Arcade getipt door een oplettende buurtbewoner. Dit leidde tot een onderzoek en uiteindelijk tot een beslissing van Lieven de Key om zeven woningen die zij hadden bestemd voor verhuur in de vrije sector (ondanks de afspraken om dit niet te doen) toch niet over te hevelen naar de commerciële sector.
Deze zeven woningen zijn dus behouden als sociale huurwoning en kunnen zeven wachtenden op Woningnet gelukkig maken. De moraal van het verhaal is dat als huurders aan de bel trekken wanneer een woningcorporatie zich niet aan afspraken houdt, bijvoorbeeld door toch sociale huurwoningen te verkopen of veel duurder te maken, dan kan Arcade de corporatie eraan herinneren dat er toch echt afspraken liggen waar zij zich aan te houden hebben.
Huurders kunnen (vermeende) verkochte of geliberaliseerde sociale huurwoningen melden door contact op te nemen met Arcade. Een rondje speuren op Funda bij aangeboden huurhuizen in de buurt geeft al veel informatie. Alle tips zijn welkom. Deze proactieve rol van de huurdersvereniging is essentieel voor het behoud van de sociale woningvoorraad.
Economische en Politieke Factoren die de Sociale Huur Beïnvloeden
De discussie over de toekomst van sociale huurwoningen kan niet losgezien worden van de bredere economische en politieke context. De verhuurderheffing, een belasting die woningcorporaties aan het Rijk moeten betalen over hun sociale woningbezit, wordt door bewoners als een van de hoofdoorzaken gezien voor de onbetaalbaarheid van wonen. Deze belasting wordt soms aangeduid als een 'miljardenbelasting'.
De politiek moet hier wat aan doen, vindt Paul, een tevreden huurder. Hij benadrukt dat de oorzaak dat wonen voor een steeds grotere groep in de samenleving onbetaalbaar wordt, ligt bij de politiek en niet zozeer bij de corporaties. De politiek moet dus ingrijpen om de druk op de corporaties te verkleinen en de sociale woningvoorraad te beschermen.
De afspraken van 2020 tussen het Amsterdamse gemeentebestuur en de woningcorporaties, inclusief De Key, zijn een poging om verdere afname van de betaalbare woningvoorraad te stoppen. Deze afspraken betekenen een verkoopstop van sociale woningen in bepaalde stadsdelen, zoals Centrum West. Echter, de liberalisatie blijft een risico, omdat dit een 'geitenpadje' is om sociale woningen toch te vercommercialiseren.
Overzicht van de Huidige Situatie van Lieven de Key
Om de huidige situatie van Lieven de Key en de impact van de recente ontwikkelingen te verduidelijken, is het nuttig om de belangrijkste feiten en cijfers in een overzichtelijke vorm te presenteren. De volgende tabel vat de kernpunten van de situatie samen.
| Aspect | Omschrijving |
|---|---|
| Oorspronkelijke Rol | Lieven de Key was destijds de grootste wooncorporatie met de meeste betaalbare woningen, bekend als 'De Eilanden van De Key'. |
| Liberalisatie | Het omzetten van sociale woningen naar vrije sectorprijzen (bv. € 1.600 per maand). Dit wordt gezien als een 'geitenpadje' om de verkoopstop te omzeilen. |
| Juridisch Oordeel | De Raad van State oordeelde in 2024 dat de oprichting van Lieven de Stad niet zonder instemming van de huurdersorganisatie had mogen gebeuren. |
| Oplossing | Vrijwel alle sociale huurwoningen van Lieven de Stad worden teruggenomen naar de moedercorporatie. |
| Huidig Bezit | Lieven de Stad beperkt zich tot starterswoningen, short-stay-faciliteiten en een klein aantal sociale woningen die na mutatie worden verkocht. |
| Huisbewaring | Regelgeving die toelaat dat iemand anders maximaal twee jaar de woning bewoont, maar kan leiden tot conflicten als de tijdelijke bewoner weigert te vertrekken. |
| Rol van Arcade | De huurdersvereniging speelt een sleutelrol bij het afdwingen van afspraken en het beschermen van de sociale voorraad. |
De Impact op de Bewoners en de Buurt
De impact van deze ontwikkelingen op de bewoners is direct en tastbaar. Voor mensen als Paul, die al decennia in de buurt wonen, betekent de liberalisatie van woningen dat de sociale huurvoorraad afneemt en de buurt onbetaalbaar wordt voor velen. De wens om betaalbaar wonen als een recht te handhaven, botst tegen de realiteit van de vrije markt.
De situatie met de tijdelijke bewoner illustreert hoe snel een sociale woning kan worden omgezet in een situatie waarin de oorspronkelijke bewoner wordt uitgesloten. Dit leidt tot onzekerheid en onveiligheid voor de bewoners, vooral als er sprake is van kinderen met beperkingen die noodgedwongen elders moeten wonen.
De terugname van de woningen uit Lieven de Stad is een positieve stap voor de bewoners. Het betekent dat de sociale huurvoorraad wordt behouden en dat de afspraken met de gemeente en de huurdersvereniging worden gerespecteerd. Dit is een overwinning voor de belangen van de huurders en een voorbeeld van hoe samenwerking tussen corporaties en huurdersverenigingen kan leiden tot betere resultaten.
Conclusie
De situatie rondom Lieven de Key illustreert de complexe uitdagingen waar de sociale woningbouw in Amsterdam voor staat. De spanning tussen de oorspronkelijke missie van de corporatie en de economische druk van de markt is duidelijk zichtbaar in de gevallen van liberalisatie, verkoop en de oprichting van dochterbedrijven.
De geschiedenis van de Westelijke Eilanden toont hoe een corporatie generaties families heeft kunnen laten wonen in een stabiele, betaalbare omgeving. Echter, recente ontwikkelingen zoals de liberalisatie van woningen en de oprichting van Lieven de Stad hebben deze stabiliteit bedreigd. De juridische strijd, met name het oordeel van de Raad van State, heeft echter geleid tot een oplossing waarbij de sociale woningen worden teruggenomen.
De rol van de huurdersvereniging Arcade is hierbij cruciaal. Door actief te zijn en de corporatie te herinneren aan de afspraken, is het gelukt om zeven sociale woningen te behouden en de verkoop van de overige woningen in Lieven de Stad te stoppen. Dit toont dat samenwerking en toezicht essentieel zijn voor het behoud van de sociale woningvoorraad.
De toekomst van sociale huur in Amsterdam hangt af van het vermogen van de politiek en de corporaties om de belangen van de huurders te beschermen tegen de druk van de markt. De verhuurderheffing en de economische factoren blijven een uitdaging, maar de recente juridische overwinningen bieden hoop. Het is essentieel dat de afspraken worden gerespecteerd en dat de sociale woningvoorraad wordt behouden voor degenen die het nodig hebben.