Inleiding
In 2022 introduceerden diverse gemeenten in Nederland een eenmalige energietoeslag om huishoudens met een laag inkomen te steunen bij de oplopende energiekosten. Deze toelage had de vorm van een bijzondere bijstand en kon zowel ambtshalve worden toegekend als op aanvraag. Een belangrijk aspect van deze regeling was de terugwerkende kracht, waardoor huishoudens in aanmerking konden komen voor steun die al in het begin van het jaar was verstrekt. De regeling gold in meerdere gemeenten, zoals Boekel en Hoorn, en was gebaseerd op de Participatiewet en andere relevante beleidsregels. Deze regeling was bedoeld om extra financiële hulp te bieden aan huishoudens die op het gebied van energiekosten extra zwaar stonden, zonder dat dit direct invloed had op andere toeslagen zoals huurtoeslag of kindertoeslag.
Het doel van dit artikel is om inzicht te geven in de toepassing, de voorwaarden en de praktijk van de eenmalige energietoeslag van 2022, met een focus op de terugwerkende kracht. Op basis van de beschikbare beleidsregels en documentatie uit gemeenten als Boekel en Hoorn wordt geanalyseerd welke huishoudens in aanmerking kwamen, hoe de aanvraagprocedure verliep en welke beperkingen of uitzonderingen van toepassing waren. Daarnaast wordt ingegaan op de rol van maatwerkondersteuning en de mogelijkheid tot afwijking in individuele gevallen via de zogenaamde hardheidsclausule.
De beleidsregels en hun doelgroep
Definities en doelgroep
De beleidsregels voor de eenmalige energietoeslag 2022 zijn grotendeels gebaseerd op de Participatiewet, een wet die regelt hoe gemeenten bijzondere bijstand kunnen verstrekken aan inwoners. De regeling is bedoeld voor huishoudens met een laag inkomen, waarbij het vermogen niet in aanmerking wordt genomen. Dit betekent dat mensen met een beperkt vermogen, zoals spaargeld of een kleine woning, niet automatisch buiten de regeling vallen.
In de beleidsregels van de gemeente Boekel is de doelgroep van de eenmalige energietoeslag als volgt omschreven:
- Het huishouden moet onder de inkomensgrens vallen, bepaald volgens de regels van artikel 31 t/m 33 van de Participatiewet.
- De peildatum voor het bepalen van het inkomen is de aanvraagdatum of – bij ambtshalve toekenning – 1 april 2022.
- De referteperiode is de maand voorafgaand aan de peildatum (of 1 januari t/m 31 maart 2022 bij ambtshalve toekenning).
In de gemeente Hoorn zijn de definities vergelijkbaar, met een extra nadruk op het begrip huishouden, gedefinieerd als alle personen die op één woonadres wonen. Dit sluit dus huishoudens in die bijvoorbeeld uitgebreid zijn, zoals gezinnen of ouderen die bij elkaar wonen.
Ambtshalve toekenning en aanvraag
Een belangrijk kenmerk van deze energietoeslag is dat het ambtshalve kon worden toegekend. Dit betekent dat gemeenten zonder aanvraag van de huishoudens zelf de regeling konden toepassen op huishoudens die duidelijk in aanmerking kwamen. Huishoudens die ambtshalve in aanmerking kwamen hoefden dus geen aanvraag in te dienen.
Voor huishoudens die niet automatisch in aanmerking kwamen, was er echter de mogelijkheid om éénmalig een aanvraag in te dienen. In de gemeente Boekel was dit mogelijk tot 1 januari 2023, inclusief een terugwerkende kracht tot 1 januari 2022. In Hoorn gold een vergelijkbare regeling, waarbij het aanvraagrecht tot 15 maart 2022 terugwerkte. Dit betekent dat huishoudens die in die periode al in aanmerking hadden gekwamen, de toelage ook konden ontvangen, ook al hadden ze de aanvraag pas later ingediend.
Terugwerkende kracht: wat betekent dat in de praktijk?
De terugwerkende kracht van de energietoeslag betekent dat de regeling voor huishoudens die in 2022 in aanmerking kwamen, achteraf geldt, zoals vanaf 1 januari of 15 maart 2022. Deze keuze werd genomen om ervoor te zorgen dat huishoudens die in de vroege maanden van 2022 extra zwaar stonden, toch in aanmerking konden komen voor de steun.
Voorbeeld
Stel, een huishouden woont in de gemeente Boekel en ontvangt in januari 2022 een beperkt inkomen. In april 2022 stijgen de energiekosten. De gemeente stelt in de tussentijd de energietoeslag in met terugwerkende kracht vanaf 1 januari 2022. Dat betekent dat het huishouden, ook al had het in januari 2022 geen aanvraag kunnen indienen, in juni 2022 de toelage ontvangt, alsof het in januari al aangevraagd had.
Juridische basis
De terugwerkende kracht is mogelijk via beleidsregels die zijn gebaseerd op artikel 35 van de Participatiewet. Deze artikel stelt dat gemeenten bijzondere bijstand kunnen verstrekken, mits de voorwaarden van de wet zijn voldaan. De toepassing van de terugwerkende kracht werd ook ondersteund door een ministeriële brief van 15 maart 2022, waarin gemeenten werden toegestaan om vooruitlopend op de wetswijziging al te beginnen met het verstrekken van energietoeslagen. Deze wetswijziging trad in werking met terugwerkende kracht tot 15 maart 2022.
Beperkingen
Hoewel de terugwerkende kracht een belangrijke rol speelde in de uitvoering van de energietoeslag, gold deze niet voor iedere huishoudens. De beleidsregels zijn expliciet: alleen huishoudens die op de peildatum in aanmerking kwamen, kunnen profiteren van de terugwerkende kracht. Dit betekent dat huishoudens die in de maand voorafgaand aan de peildatum al boven de inkomensgrens zaten, niet in aanmerking kwamen, ook niet met terugwerkende kracht.
Aanvraagproces en tijdstippen
Aanvraagmogelijkheid
In de beleidsregels van de gemeenten Boekel en Hoorn is duidelijk geregeld dat huishoudens die niet automatisch in aanmerking kwamen voor de ambtshalve toekenning, éénmalig de mogelijkheid hadden om een aanvraag in te dienen. Dit is een belangrijk aspect van de regeling, omdat het ervoor zorgt dat ook huishoudens die niet automatisch geselecteerd zijn, toch toegang kunnen krijgen tot de toelage.
In de gemeente Boekel gold het aanvraagrecht tot 1 januari 2023. Dit betekent dat huishoudens die in de loop van 2022 in aanmerking kwamen, tot het einde van de maand december 2022 konden aanvragen. De aanvraag kon ingediend worden op elk moment voor die datum, en het huishouden kon de toelage ontvangen met terugwerkende kracht tot 1 januari 2022.
In de gemeente Hoorn gold een iets andere aanvraagperiode. Hier was de aanvraagmogelijkheid tot 15 maart 2022 met terugwerkende kracht. Dit betekent dat huishoudens die in de maand maart 2022 in aanmerking kwamen, hun aanvraag pas in maart konden indienen, maar toch konden profiteren van de steun die al in februari of maart was verstrekt.
Aanvraagprocedures
De aanvraagprocedure varieerde per gemeente. In Boekel is de aanvraag formeel mogelijk via het gemeentehuis of via online kanalen. In Hoorn zijn de procedures vergelijkbaar, hoewel de precieze procedures niet expliciet beschreven zijn in de bronnen. In beide gevallen is het belangrijk dat de aanvraag éénmalig wordt ingediend, wat betekent dat het huishouden slechts één kans heeft om in aanmerking te komen voor de toelage.
De aanvraagprocedure is eenmalig, wat betekent dat huishoudens die meerdere keren de regeling willen gebruiken, dat niet kunnen. De toelage is expliciet bedoeld als eenmalige bijstand, gericht op de situatie in 2022.
Maatwerkondersteuning en afwijkende gevallen
Maatwerkondersteuning
Niet alle huishoudens die in aanmerking kwamen voor de energietoeslag, konden of wilden de toelage ambtshalve of via een aanvraag ontvangen. In sommige gevallen was er behoefte aan maatwerkondersteuning, een extra vorm van ondersteuning die specifiek op het huishouden is afgestemd.
In de beleidsregels van de gemeente Boekel en Hoorn is geregeld dat maatwerkondersteuning kan worden ingezet wanneer het college van burgemeester en wethouders meent dat een huishouden extra (preventieve) ondersteuning nodig heeft vanwege hoge energiekosten. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij huishoudens met een lager inkomen dan de doelgroep, of bij huishoudens die in een extra kwetsbare situatie verkeren, zoals bijvoorbeeld gezinnen met kinderen of ouderen met beperkte inkomens.
De maatwerkondersteuning is geen automatische uitbetaling, maar wordt beoordeeld per geval. Het college bepaalt welke vorm van ondersteuning het meest passend is en welk bedrag wordt uitbetaald. Deze ondersteuning kan bijvoorbeeld bestaan uit een kleinere toelage, een korting op energiekosten of een combinatie van meerdere maatregelen.
Hardheidsclausule
Ondanks de duidelijke regels en criteria voor de energietoeslag, zijn er situaties waarin huishoudens die op het eerste gezicht niet in aanmerking komen, toch in aanmerking kunnen worden gesteld. Dit is mogelijk via de hardheidsclausule, een bepaling die in de beleidsregels van zowel Boekel als Hoorn verwerkt is.
De hardheidsclausule stelt dat het college, gelet op alle omstandigheden, in het individuele geval kan beoordelen of een aanvrager die op basis van de regels niet in aanmerking komt, toch eenmalig energietoeslag kan ontvangen. Dit is een flexibele aanpak die ervoor zorgt dat de regeling niet strikt juridisch wordt toegepast, maar ook rekening houdt met de praktijkwerkelijkheid.
Een voorbeeld van een situatie waarin de hardheidsclausule van toepassing kan zijn, is een huishouden dat in de referteperiode net boven de inkomensgrens zat, maar in de maand daarna in de doelgroep kwam door veranderingen in het inkomen of energiekosten. In dergelijke gevallen kan het college bepalen dat het huishouden toch in aanmerking komt voor de toelage.
Inwerkingtreding en einddatum van de regeling
Start en einddatum
De beleidsregels voor de eenmalige energietoeslag 2022 traden in werking met ingang van de dag na bekendmaking, wat betekent dat de regeling direct van kracht was. In de gemeente Boekel gold een terugwerkende kracht tot 1 januari 2022, terwijl in Hoorn de terugwerkende kracht tot 15 maart 2022 gold. Deze verschillen zijn verwerkt in de beleidsregels van de respectievelijke gemeenten en reflecteren de juridische en praktische omstandigheden waarbinnen de regeling werd ingevoerd.
De regeling was van korte duur en werd ingetrokken met ingang van 1 januari 2023. Dit betekent dat huishoudens die in 2023 een aanvraag wilden indienen, niet langer konden profiteren van de regeling. De einddatum van 1 januari 2023 betekent dat huishoudens die in de maand december 2022 nog in aanmerking kwamen, hun aanvraag moesten indienen voor die datum.
Gevolgen voor tegemoetkomingen
Hoewel de beleidsregels met ingang van 1 januari 2023 ingetrokken werden, blijven ze gelden voor tegemoeetkomingen die al zijn verstrekt en voor aanvragen die voor die datum zijn ingediend. Dit betekent dat huishoudens die in de maand december 2022 nog in aanmerking kwamen, hun toelage konden ontvangen, ook al was de regeling officieel ingetrokken.
Toekomstige ontwikkelingen en alternatieve steun
Eind van de regeling
De eenmalige energietoeslag van 2022 was expliciet bedoeld als een tijdelijke maatregel om huishoudens met een laag inkomen te steunen bij de oplopende energiekosten. In 2023 is het niet meer mogelijk om de energietoeslag aan te vragen, wat betekent dat de regeling definitief is beëindigd.
De einddatum van 1 januari 2023 is een belangrijk moment in de uitvoering van de regeling. Huishoudens die in 2023 een aanvraag indienen, kunnen niet meer profiteren van de toelage, ook al zouden ze in aanmerking komen. Dit betekent dat de regeling slechts voor huishoudens die in 2022 in aanmerking kwamen, van toepassing was.
Alternatieve steun
Hoewel de eenmalige energietoeslag van 2022 is beëindigd, zijn er nog steunmaatregelen voor huishoudens met een laag inkomen. Deze maatregelen zijn echter anders van aard dan de energietoeslag van 2022 en kunnen bijvoorbeeld bestaan uit:
- Huurtoeslag of woonlasttoeslag
- Zorgtoeslag
- Kinderopvangtoeslag
- Maatwerkondersteuning voor energiekosten
- Subsidies voor energiebesparing of renovatie
Huishoudens die in 2023 of 2024 in aanmerking komen voor deze steunmaatregelen kunnen hierin aanspraak maken, mits de voorwaarden zijn voldaan. Het is belangrijk om te weten dat deze steunmaatregelen vaak langduriger van aard zijn dan de eenmalige energietoeslag van 2022 en dus een andere functie vervullen.
Conclusie
De eenmalige energietoeslag van 2022 was een tijdelijke maatregel die gemeenten konden invoeren om huishoudens met een laag inkomen te steunen bij de oplopende energiekosten. De regeling was gebaseerd op de Participatiewet en kon zowel ambtshalve worden toegekend als via een aanvraag. Een belangrijk aspect van de regeling was de terugwerkende kracht, waardoor huishoudens in aanmerking konden komen voor steun die al in het begin van het jaar was verstrekt.
De beleidsregels van de gemeenten Boekel en Hoorn zijn vergelijkbaar, hoewel er kleine verschillen zijn in de aanvraagperiode en de terugwerkende kracht. In beide gemeenten is geregeld dat huishoudens die niet automatisch in aanmerking kwamen, de mogelijkheid hadden om een aanvraag in te dienen. Deze aanvraag was éénmalig en kon ingediend worden tot 1 januari 2023 in Boekel en tot 15 maart 2022 in Hoorn.
Bij de toepassing van de regeling werd rekening gehouden met de situatie van het huishouden, waardoor er ook ruimte was voor maatwerkondersteuning en de hardheidsclausule. Deze clausule gaf gemeenten de mogelijkheid om in individuele gevallen af te wijken van de regels, waardoor huishoudens die op het eerste gezicht niet in aanmerking kwamen, toch in aanmerking konden komen voor de toelage.
De regeling trad in werking met ingang van de dag na bekendmaking en werd ingetrokken met ingang van 1 januari 2023. Huishoudens die in 2022 in aanmerking kwamen, konden dus nog profiteren van de regeling, maar in 2023 en erna was het niet meer mogelijk om de toelage aan te vragen.
Hoewel de eenmalige energietoeslag van 2022 is beëindigd, zijn er nog steunmaatregelen voor huishoudens met een laag inkomen. Deze maatregelen zijn echter anders van aard dan de energietoeslag van 2022 en kunnen bijvoorbeeld bestaan uit huurtoeslag, zorgtoeslag of maatwerkondersteuning. Het is belangrijk om te weten dat deze steunmaatregelen vaak langduriger van aard zijn dan de eenmalige energietoeslag van 2022.
In de praktijk bleek de eenmalige energietoeslag van 2022 een belangrijk hulpmiddel te zijn voor huishoudens die in 2022 extra zwaar stonden door de oplopende energiekosten. De regeling was een voorbeeld van hoe gemeenten in tijden van crisis extra steun kunnen bieden aan inwoners die financieel extra kwetsbaar zijn.