De afgelopen jaren is er veel veranderd op het gebied van energiearmoede en energietoeslagen in Nederland. Door de stijgende energieprijzen, het verdwijnen van steunmaatregelen en de variaties in gemeentelijke voorwaarden, is het voor huishoudens steeds belangrijker om goed te begrijpen wie in aanmerking komt voor de energietoeslag, hoe het stelsel werkt en wat de huidige situatie is. In dit artikel bespreken we de huidige inkomensgrenzen, de toekenning van energietoeslagen, de ontwikkeling van energiearmoede, en de hulp die beschikbaar is voor huishoudens met hoge energiekosten. Alles is gebaseerd op recente rapportages en voorlopige cijfers van betrouwbare bronnen zoals het CBS en TNO.
Inkomensgrenzen voor energietoeslag: welke huishoudens vallen er onder?
De energietoeslag is bedoeld voor huishoudens met een laag inkomen die bovendien hoge energiekosten hebben. De inkomensgrenzen variëren per gemeente, wat betekent dat het inkomensniveau waaraan je moet voldoen om in aanmerking te komen, niet uniform is over het land. De grens ligt tussen 120% en 150% van de bijstandsnorm.
Gemeentelijke variaties in inkomensgrenzen
Uit onderzoek van Independer blijkt dat 216 gemeenten de energietoeslag toekennen tot 120% van de bijstandsnorm, wat neerkomt op een netto inkomensgrens van €1.387 per maand (exclusief vakantiegeld). Andere gemeenten hebben hogere inkomensgrenzen:
- 5 gemeenten toekennen de energietoeslag tot 125% van de bijstandsnorm (€1.445 netto).
- 81 gemeenten tot 130% (€1.502).
- 7 gemeenten tot 140% (€1.609).
- 7 gemeenten tot 150% (€1.733).
Deze variaties maken het nodig om te checken welke inkomensgrenzen van toepassing zijn in jouw gemeente. In een aantal gevallen wordt de energietoeslag alleen verstrekt aan huishoudens met een inkomen onder de bijstandsnorm. In andere gemeenten is het mogelijk dat huishoudens met een inkomensniveau tot 150% van de bijstandsnorm steun krijgen.
Wie heeft recht op energietoeslag?
Om in aanmerking te komen voor energietoeslag, moet het huishouden aan een aantal voorwaarden voldoen:
Inkomen:
- Het bruto maandinkomen mag maximaal 200% van het sociaal minimum bedragen. Voor alleenstaanden betekent dit een maximum van €3.400 per maand, inclusief 8% vakantiegeld. Voor samenwonenden is dat €4.740 per maand.
Energierespons:
- De energiekosten moeten hoger zijn dan 8 tot 10% van het bruto maandinkomen. Voor huishoudens met een inkomensniveau tot 130% van het sociaal minimum geldt een grens van 8%, voor hogere inkomens ligt de grens op 10%.
Energierekening:
- De energierekening moet op naam staan van iemand uit het huishouden en mag gelden voor gas, stroom, warmte, warm water, stadswarmte of een blokaansluiting.
Deze voorwaarden zijn afgeleid uit de richtlijnen van het Tijdelijk Noodfonds Energie en zijn gebaseerd op voorlopige gegevens van TNO en CBS.
Rekenvoorbeelden om in aanmerking te komen
PGGM enco geeft twee concreet voorbeelden om te laten zien hoe de inkomensgrenzen en energiekosten in de praktijk werken:
Alleenstaande:
- Bruto inkomens: €1.750 per maand.
- Energiekosten: Minstens €140 per maand (8% van het inkomensniveau, aangezien €1.750 onder de 130% van het sociaal minimum valt).
Samenwonenden:
- Bruto inkomens: €3.550 per maand.
- Energiekosten: Minstens €355 per maand (10% van het inkomensniveau, aangezien €3.550 boven de 130% van het sociaal minimum valt).
Deze voorbeelden laten zien hoe belangrijk het is om zowel je inkomensniveau als je energiegebruik te overzien om te bepalen of je in aanmerking komt voor de energietoeslag.
Energiearmoede in Nederland: hoe hoog is het aandeel?
Uit onderzoek van TNO en het CBS blijkt dat energiearmoede in Nederland in 2024 is toegenomen tot 6,1% van alle huishoudens. Dat betekent dat er ongeveer 510.000 huishoudens in Nederland zijn met energiearmoede. Dit is een stijging ten opzichte van 2023 (4,0%) en 2022 (4,0%), maar lager dan in 2019 (8,6%).
Oorzaken van de stijging in energiearmoede
De stijging van energiearmoede in 2024 wordt hoofdzakelijk toegeschreven aan het wegvallen van de energietoeslag en het verdwijnen van het energieprijsplafond. In 2022 en 2023 konden huishoudens met een laag inkomen een energietoeslag van ongeveer €1.300 per jaar aanvragen, wat de energiekosten voor die huishoudens sterk verlaagde. Bovendien was er in 2023 een prijsplafond voor het eerste deel van het gas- en elektriciteitsverbruik, wat ook een buffer vormde.
In 2024 zijn de variabele energieprijzen even hoog als in 2022, maar de vaste tarieven zijn hoger. Bovendien zijn steunmaatregelen weggevallen, wat heeft geleid tot een toename van energiearmoede onder huishoudens die geen compensatie meer ontvangen.
Energiekosten en energiequote: hoe zit het er nu voor?
De gemiddelde maandelijkse energiekosten zijn in 2024 sterk toegenomen. Voor alle huishoudens bedragen deze nu €171 per maand, en voor energiearme huishoudens €184 per maand. Dit is het hoogste niveau sinds 2019. In 2022 en 2023 lagen de kosten voor energiearme huishoudens lager door de financiële steunmaatregelen.
Energiequote: een meting van de druk van energiekosten
De energiequote is het deel van het inkomen dat wordt uitgegeven aan energiekosten. Voor energiearme huishoudens bedraagt deze in 2024 bijna 12%, wat het hoogste niveau sinds 2019 is. Voor alle huishoudens ligt de energiequote op bijna 5%. Dit betekent dat energiekosten voor energiearme huishoudens ongeveer 12% van hun inkomsten opnemen, wat een aanzienlijke belasting is.
Jaarlijkse cijfers tonen de stijging aan:
| Jaar | Energiequote (alle huishoudens) | Energiequote (energiearme huishoudens) |
|---|---|---|
| 2019 | 5,1% | 10,4% |
| 2020 | 4,2% | 9,1% |
| 2021 | 4,4% | 10% |
| 2022* | 3% | 3,8% |
| 2023* | 4% | 7% |
| 2024a | 4,7% | 11,5% |
De toename in energiequote voor energiearme huishoudens is dus fors: 4,5 percentagepunten sinds 2023. Dit komt doordat de stijging in energiekosten harder is dan die van de inkomens.
‘Verborgen energiearmoede’: een nieuw fenomeen
Sinds de energiecrisis is er sprake geweest van wat wordt aangeduid als “verborgen energiearmoede”. Dit betekent dat huishoudens, om hun energierekening betaalbaar te houden, minder energie gaan gebruiken. Hoewel ze formeel geen energiearmoede meer zouden hebben, verlagen ze hun levensstandaard om aan hun energiekosten te voldoen. Deze ontwikkeling is een vorm van “verborgen” energiearmoede, waarbij mensen het niet openlijk tonen, maar waar de impact wel zichtbaar is.
Hoe kan je aantonen dat je recht hebt op energietoeslag?
Om energietoeslag te krijgen, moet het huishouden aanvragen via het Tijdelijk Noodfonds Energie. De aanvraagprocedure is online en vereist onder andere:
- Een DigiD-account.
- De energierekening(en) op naam van iemand uit het huishouden.
- Het klantnummer of administratienummer van de energieleverancier.
- Het bedrag dat in de vorige maand is betaald aan energie.
Tool: Noodfonds Energie Zelfcheck
Om te bepalen of een huishouden in aanmerking komt, is er een hulpmiddel ontwikkeld: de Noodfonds Energie Zelfcheck. Dit is een online tool waarmee huishoudens snel kunnen beoordelen of ze mogelijk recht hebben op steun. De uitslag van deze tool kan echter geen rechten ontleend worden, maar biedt een richtinggevende indruk.
Wat zijn de huidige mogelijkheden voor huishoudens met hoge energiekosten?
In 2025 is het Tijdelijk Noodfonds Energie opnieuw geopend, omdat veel huishoudens met een laag inkomen nog steeds hoge energiekosten hebben. Het fonds is echter tijdelijk en het fondsbedrag is snel opgeraakt door de grote vraag. De toekenning van steun is afhankelijk van het inkomensniveau en de hoogte van de energiekosten.
De toekenning is momenteel beperkt, maar het fonds blijft open zolang er middelen beschikbaar zijn. Huishoudens die in aanmerking komen, kunnen tijdelijk steun krijgen om hun energierekening te betalen, maar moeten zich snel melden.
Wat kan je als huishoudehouding doen?
Er zijn enkele acties die huishoudens kunnen ondernemen om hun energiekosten te verlagen en te beheren:
- Energierekening checken: Kijk of je het juiste tarief betaalt en of er korting mogelijk is.
- Energiebesparing: Beperk het gebruik van energie door bijvoorbeeld lampen te vervangen voor LED’s of verstandig met de verwarming om te gaan.
- Energieinspectie aanvragen: Een energieinspectie kan helpen om energieverlies in huis op te sporen en oplossingen te bieden.
- Financiële hulp: Behalve de energietoeslag zijn er andere steunmaatregelen en subsidies beschikbaar voor huishoudens met een laag inkomen.
Conclusie
De energietoeslag en de toekenning ervan zijn onderhevig aan grote variaties, zowel per gemeente als per huishoudehouding. De inkomensgrenzen, de energiekosten en de aanvraagprocedures spelen een grote rol in het bepalen van wie in aanmerking komt. Energiearmoede is sinds de energiecrisis toegenomen en wordt verder beïnvloed door de stijging van energieprijzen en het verdwijnen van steunmaatregelen.
Het is belangrijk voor huishoudens om goed te weten wat hun rechten zijn en hoe ze kunnen aantonen of ze in aanmerking komen voor de energietoeslag. De huidige situatie maakt duidelijk dat energiearmoede een complex en tijdsafhankelijk probleem is, dat aandacht verdient van zowel regelgevers als burgers.