De Nederlandse woningvoorraad staat in het middelpunt van een van de meest ambitieuze bouwkundige transities in Europa. Woningcorporaties, als beheerders van een groot deel van de sociale verhuur, spelen een cruciale rol in het realiseren van de energietransitie. De kern van deze inspanning ligt in het versneld verduurzamen van woningen met een slecht energielabel (E, F en G). Het doel is helder: uiterlijk in 2028 moeten er geen corporatiewoningen meer overblijven met deze lage labels. Deze doelstelling is niet alleen een technische uitdaging, maar ook een complexe sociale en economische opgave die vereist dat corporaties niet alleen isolatie aanbrengen, maar ook systemen voor warmtevoorziening ombouwen.
Het huidige landschap van de energielabels laat zien dat er aanzienlijke vooruitgang is geboekt, maar dat de opgave in verschillende regio's ongelijk verdeeld is. De nationale prestatieafspraken, aangepast in december 2024 en verlengd tot 2035, vormen het juridische en bestuurlijke kader waarbinnen deze transitie plaatsvindt. Terwijl de overheid en corporaties samenwerken aan het uitfaseren van de minst energiezuinige woningen, spelen de technische specificaties van de verduurzamingsmaatregelen een centrale rol. Van het aanbrengen van isolatie tot de installatie van warmtepompen en zonnepanelen, elke stap heeft invloed op de uiteindelijke energielabelclassificatie.
In dit artikel wordt ingegaan op de huidige staat van zaken, de regionale verschillen, de technische maatregelen die worden genomen, en de strategische aanpak van de corporaties. Op basis van feiten uit de Atriensis Energiemonitor, rapporten van de Autoriteit Woningcorporaties en officiële statistieken van het CBS en het CLO (Centraal Orgaan voor de Toewijzing van Labels), wordt een diepgaand overzicht geschetst van hoe Nederland zijn woningvoorraad transformeert van een voornamelijk gasafhankelijke naar een gasloze en energiezuinige vloer.
De Status Quo: Statistieken en Voortgang van de Energietransitie
Om de schaal van de opgave te begrijpen, is het noodzakelijk om de harde cijfers van de afgelopen jaren te analyseren. De data toont een duidelijke neerwaartse trend in het aantal woningen met een laag energielabel, maar er blijft een aanzienlijke opgave achter.
In 2022 bedroeg het aantal woningcorporatieswoningen met een energielabel E, F of G 247.300 eenheden. Een jaar later, eind 2023, was dit aantal gedaald naar 180.700 woningen. Dit vertegenwoordigt een afname van 26,9%. Deze daling is het resultaat van gerichte investeringen in isolatie en technische modernisering. De doelstelling is om dit aantal verder te dralen tot 51.726 woningen in 2028. Dit betekent dat de vermindering van de EFG-voorraad niet lineair verloopt, maar versnelt in de aanloop naar de deadline.
De bredere context van de Nederlandse woningvoorraad toont een vergelijkbare, maar minder scherpe trend. Per 31 december 2023 waren ruim 5 miljoen woningen voorzien van een geldig energielabel. Van de totale woningvoorraad van ongeveer 8,2 miljoen woningen (per 1 januari 2024) is dus 61% van de woningen gelabeld. Binnen deze gelabelde voorraad neemt het aandeel energiezuinige woningen (label A en B) een steeds grotere rol in. In 2010 had slechts 16% van de labels een A- of B-label; eind 2023 was dit gestegen tot 51%. Tegelijkertijd daalde het aandeel van de minst efficiënte woningen (E, F, G) van 25% in 2010 naar 14% in 2023.
Het is echter cruciaal te benadrukken dat de cijfers over gelabelde woningen niet representatief zijn voor de gehele woningvoorraad. Er zijn nog steeds ongeveer 3,2 miljoen woningen in Nederland zonder een formeel, geldig energielabel. Hoewel deze woningen wellicht een "indicatief label" hebben gekregen in 2015, is dit geen rechtsgeldig label bij verkoop of verhuur. De vereenvoudiging van de label-aanvraag na 2015 heeft de kosten verlaagd en het aantal verkregen labels verhoogd, mede door de invoering van sancties bij het ontbreken van een label tijdens verhuur of verkoop. Daarnaast leidde de wijziging van de methodiek per 1 januari 2021, waardoor opnames duurder werden, tot een piek in de vraag naar labels in 2020.
Regionale Ongelijkheid en de Opgave per Provincie
De verdeling van de opgave voor het uitfaseren van EFG-labels is geografisch niet uniform. De Autoriteit Woningcorporaties (Aw) heeft in 2023 een onderzoek uitgevoerd om in kaart te brengen hoe deze opgave verdeeld is over de provincies. De resultaten tonen een duidelijke regionale scheiding, wat impliceert dat een eenduidige landelijke strategie niet voor alle gebieden even effectief zal zijn.
Het hoogste absolute aantal woningen met een EFG-label bevindt zich in Zuid-Holland. Dit is logisch gezien de hoge dichtheid van de woningvoorraad in deze regio. Echter, als men kijkt naar het aandeel van de totale corporatievoorraad, toont Limburg de grootste opgave in verhouding tot de lokale voorraad. Na Limburg volgen Zuid-Holland, Noord-Holland en Groningen als regio's met een hoge concentratie van slecht geïsoleerde woningen. Deze regionale verschillen zijn cruciaal voor de planning van verduurzamingsprojecten. Een corporatie die in Limburg opereert staat voor een relatief grotere uitdaging dan een bedrijf in een regio met een al vaster geïsoleerde voorraad.
De Aw heeft met negen woningcorporaties gesproken om te begrijpen hoe deze regionale uitdagingen worden aangepakt. Het doel van dit onderzoek was om zicht te krijgen op de bestuursstijl van de corporaties ten aanzien van de nationale prestatieafspraak. Waar de realisatie in gevaar kwam, werden oorzaken en risico's in kaart gebracht. Een belangrijk inzicht uit dit onderzoek is dat de verdeling van de opgave ongelijk is, wat betekent dat de benodigde investeringen en de tijd die nodig is voor de ombouw per regio verschilt.
Technische Maatregelen en de WarmteTransitie
Het uitfaseren van EFG-labels vereist meer dan alleen het opvoeren van de isolatiewaarde. Het gaat om een fundamentele verandering in de warmtevoorziening. De woningcorporaties zijn al langzaam op weg gegaan met het aanbrengen van isolatiemaatregelen, de aansluiting op warmtenetten en de installatie van zonnepanelen. De nationale prestatieafspraak benadrukt echter dat de doelstelling niet alleen gaat over het verbeteren van het label, maar over het bereiken van een gemiddeld label B voor de volledige voorraad.
De technische maatregelen omvatten een brede waaier van ingrepen: - Isolatie van gevels, daken en vloeren om het warmteverlies te verminderen. - Vervanging van gasgestookte ketels door warmtepompen of aansluiting op een warmtenet. - Installatie van zonnepanelen voor de productie van elektriciteit voor de warmtepomp of huishoudelijk gebruik. - Verbetering van de luchtdichtheid van de woning.
Deze maatregelen zijn niet alleen technisch complex, maar ook kostbaar. Het is essentieel dat de energietransitie niet leidt tot een verhoging van de huur voor zittende huurders. De nationale prestatieafspraken stippen uitdrukkelijk vast dat woningcorporaties voor de isolatiemaatregelen die ze nemen geen huurverhoging mogen doorvoeren aan zittende huurders. Dit is een uniek kenmerk van de Nederlandse aanpak: de kosten van de verduurzaming worden gedragen door de corporatie, en de huurders profiteren van een lagere energierekening zonder dat hun maandelijkse lasten stijgen.
De Atriensis Energiemonitor 2023 toont dat sommige corporaties, zoals Woonstichting Hulst, al een gemiddeld energielabel A hebben bereikt. Deze corporaties dienen als voorbeeld voor de andere. De monitor geeft inzicht in de netto warmtevraag en de standaarden die worden gehaald. Het is belangrijk op te merken dat de warmte-overgang vaak meerdere belanghouders vereist: gemeenten, netbeheerders, warmtebedrijven en de woningcorporaties zelf. Het verbinden van deze partijen is essentieel voor een succesvolle transitie.
Strategische Sturing en de Nationale Prestatieafspraak
De kern van het verduurzamen van de woningvoorraad ligt in de nationale prestatieafspraken. Deze afspraken, aanvankelijk gemaakt in 2022 en aangepast in december 2024, vormen het juridische kader voor de uitfasering van EFG-labels. De periode van deze afspraken is verlengd tot 2035, maar de harde deadline voor het uitfaseren van de slecht geïsoleerde woningen blijft 2028.
Deze afspraken zijn gemaakt in het kader van de verlaging van de verhuurderheffing. Het doel is dubbel: verlagen van de energierekeningen van de huurders en het realiseren van een duurzaamheiddoelstelling voor 2050 waarbij alle woningen aardgasvrij moeten zijn. De Aedes-benchmark van 2023 toont aan dat het aantal huurwoningen met een label E, F of G in 2022 met ongeveer 25% is afgenomen, wat overeenkomt met de afname van 28.617 woningen in dat jaar.
De Aw heeft onderzocht hoe woningcorporaties sturen op het realiseren van deze afspraken. Het onderzoek heeft aangetoond dat er sprake is van een versnelde aanpak, maar dat er risico's zijn als de realisatie in gevaar komt. De Aw adviseert belemmeringen weg te nemen door samenwerking en kennisdeling tussen corporaties. Maria Scholten, directeur van Atriensis, benadrukt dat onderling vertrouwen en het gezamenlijk opbouwen van kennis de basis vormen voor een succesvolle transitie.
De Rol van de Atriensis Energiemonitor en Benchmarking
De Atriensis Energiemonitor 2023 is een van de belangrijkste instrumenten om de voortgang van de verduurzaming te meten. Voor het zevende jaar op rij presenteert deze monitor de energetische prestaties van woningcorporaties. Ruim 90 corporaties met in totaal 750.000 woningen leverden gegevens aan. De monitor biedt niet alleen een overzicht van de huidige situatie, maar stelt deelnemers in staat om hun prestaties af te zetten tegen de landelijke benchmark.
De belangrijkste conclusies uit de monitor zijn dat er duidelijke winnaars zijn, zoals Woonstichting Hulst, die al een gemiddeld energielabel A heeft. Maar ook andere corporaties naderen deze standaard. De monitor geeft inzicht in de netto warmtevraag, de standaardverbruik en de verdeling van de energielabels binnen de voorraad van elke corporatie. Dit instrument is essentieel voor de strategische planning van de verduurzaming.
De Atriensis Energiemonitor toont ook dat de verduurzaming geen eenzijdig proces is. Het vereist een samenwerking tussen verschillende partijen. De directeur van Atriensis, Maria Scholten, wijst erop dat processen in de warmte-overgang complex zijn en vaak meerdere woningcorporaties in één wijk actief zijn. Het is essentieel om woningcorporaties onderling te verbinden en gezamenlijke standpunten te formuleren. Dit geldt ook voor het verbinden van corporaties met de overige belanghouders, zoals gemeenten, netbeheerders en warmtebedrijven.
Uitdagingen en Risico's bij de Uitfasering
Ondanks de vooruitgang zijn er nog steeds aanzienlijke uitdagingen die de realisatie van de doelstelling bedreigen. Het onderzoek van de Aw naar het uitfaseren van EFG-labels heeft aangetoond dat er een risico is dat de deadline van 2028 niet gehaald wordt als er geen verdere actie wordt ondernomen. De voorraad van 247.300 EFG-woningen in 2022 is gereduceerd tot 180.700 in 2023, maar de resterende 51.726 woningen in 2028 zijn nog niet duidelijk uitgesloten van de uitzonderingsgronden.
De uitzonderingsgronden zijn een belangrijk punt van aandacht. Het is niet bekend in hoeverre de resterende woningen in 2028 vallen onder uitzonderingen, wat betekent dat er nog steeds onzekerheid is over de definitieve status van deze woningen. De Aw heeft benadrukt dat het belangrijk is om deze uitzonderingen zorgvuldig af te bakenen, zodat er geen onnodige vertragingen ontstaan.
Daarnaast speelt de kostenfactor een grote rol. De investeringen die nodig zijn voor het uitfaseren van EFG-labels zijn aanzienlijk. De corporaties moeten deze kosten dragen zonder de huur voor zittende huurders te verhogen. Dit betekent dat de financiën van de verduurzaming een belangrijk punt van spanning zijn. De nationale prestatieafspraken stellen dat de kosten van de verduurzaming niet doorberekend mogen worden aan de huurders, wat betekent dat de corporaties moeten zelf de kosten dragen.
Conclusie
De verduurzaming van de Nederlandse woningvoorraad is een complex en dynamisch proces waarbij woningcorporaties een centrale rol spelen. De doelstelling van het uitfaseren van woningen met energielabels E, F en G uiterlijk in 2028 is een ambitieus doel dat reeds aanzienlijke resultaten heeft opgeleverd. Het aantal EFG-woningen is in één jaar met 26,9% gedaald, van 247.300 naar 180.700 woningen. Echter, de opgave blijft aanzienlijk, vooral in regio's als Limburg en Zuid-Holland, waar het aandeel van de slecht geïsoleerde woningen hoog is.
De technische maatregelen om te komen tot een gemiddeld energielabel B omvatten niet alleen isolatie, maar ook de overstap naar aardgasvrije verwarmingssystemen zoals warmtepompen en warmtenetten. De samenwerking tussen corporaties, gemeenten en netbeheerders is essentieel voor het slagen van deze transitie. De Atriensis Energiemonitor 2023 toont dat sommige corporaties reeds de standaard hebben gehaald, wat dient als voorbeeld voor anderen.
De nationale prestatieafspraken, aangepast in december 2024 en verlengd tot 2035, vormen het juridische kader voor deze verduurzaming. Het is van groot belang dat de doelstelling van 2028 wordt gehaald, omdat dit noodzakelijk is voor de bredere energietransitie en de vermindering van de energielasten voor huurders. De uitdagingen van kosten, regionale ongelijkheid en de complexiteit van de technische ombouw blijven bestaan, maar de vooruitgang toont dat de Nederlandse woningcorporaties op de goede weg zijn om de doelstellingen te bereiken.