Kostendelersnorm en AOW: Wat betekent dit voor ouderen en mantelzorgers?

De AOW-uitkering vormt voor veel gepensioneerden een belangrijk deel van hun inkomsten. Echter, sinds het invoeren van de zogeheten kostendelersnorm in het kader van de Participatiewet, kan het bedrag van de AOW-uitkering aanzienlijk dalen als een ouder met meerdere personen in één huishouden woont. Deze norm is vanwege haar controversiële aard ook vaak genoemd als de ‘mantelzorgboete’. In dit artikel worden de gevolgen van de kostendelersnorm voor AOW-ontvangers en hun mantelzorgers besproken, evenals de recente veranderingen rondom deze regeling. Daarnaast worden de specifieke regels voor AIO-aanvullingen en bijstandsuitkeringen verduidelijkt.

Wat is de kostendelersnorm?

De kostendelersnorm is een berekening die wordt gebruikt bij bepaalde sociale uitkeringen, waaronder AOW en AIO, om het bedrag van de uitkering te bepalen op basis van het aantal personen in een huishouden. De logica achter deze norm is dat mensen die samenwonen, kosten als huur, elektriciteit en water kunnen delen. Hierdoor zou het levensonderhoud per persoon lager liggen, en dus zou de uitkering ook lager kunnen zijn.

In de praktijk betekent dit dat een alleenstaande AOW-ontvanger recht heeft op een uitkering van 70% van het wettelijk minimumloon. Voor echtparen en samenwonenden geldt dat elk persoon een uitkering van 50% van het minimumloon ontvangt. Als een AOW-ontvanger bijvoorbeeld een kind in huis neemt om mantelzorg te kunnen geven, wordt het huishouden beschouwd als een gedeeld huishouden. Hierdoor kan het AOW-uitkeringbedrag aanzienlijk dalen.

De invloed van de kostendelersnorm op AOW-ontvangers

Voor veel oudere personen die mantelzorg nodig hebben, is het idee om een familielid in huis te nemen een logische oplossing om te voorkomen dat zij terechtkomen in een zorginstelling. Echter, door de kostendelersnorm kan het inkomen van de AOW-ontvanger sterk dalen, wat kan leiden tot een situatie waarin de ouder juist armer is geworden door het inwonen van een mantelzorger.

Het huidige kabinet had in het regeerakkoord een maatregel opgenomen die inhield dat ook alleenstaande AOW’ers die samenwonen met een kind, een lagere uitkering zouden ontvangen. Deze maatregel werd echter later verworpen. In plaats daarvan heeft de ministerraad besloten om het wetsartikel over de kostendelersnorm volledig uit de wet te halen. Volgens de bronnen is het niet invoeren van deze maatregel structureel € 214 miljoen gekost aan de overheid. Deze beslissing geeft aan dat er politieke steun is voor ouderen die mogelijk in een moeilijke financiële situatie terechtkomen door de kostendelersnorm.

De rol van de AIO-aanvulling

Voor AOW-ontvangers die daarnaast ook een AIO-aanvulling ontvangen (Aanvullende Inkomensvoorziening Ouderen), geldt de kostendelersnorm eveneens. De AIO-aanvulling is bedoeld voor ouderen met een zeer laag inkomen, onder het sociaal minimum. Deze aanvulling is bedoeld om het verschil te maken tussen de AOW-uitkering en het wettelijk minimumloon.

Wanneer een AOW-ontvanger een mantelzorger in huis neemt, wordt de AIO-aanvulling daardoor aangepast. Omdat het huishouden als gedeeld wordt beschouwd, is het uitkeringbedrag lager. Dit heeft ook invloed op andere uitkeringen zoals de huur- en zorgtoeslag. Het gevolg is dat de totale uitkeringen van de ouder sterk kunnen dalen, wat als een soort ‘boete’ kan worden ervaren. Deze situatie wordt daarom ook wel genoemd als de ‘mantelzorgboete’.

De kostendelersnorm en de Participatiewet

De kostendelersnorm is een onderdeel van de Participatiewet, die het doel heeft om mensen met lage inkomsten te stimuleren om aan het beroepsleven deel te nemen. De wet houdt rekening met de financiële situatie van huishoudens en past uitkeringen aan op basis van het aantal personen en het aantal volwassenen in het huishouden.

De Participatiewet is echter vooral gericht op jongeren en mensen die uit de armoede willen komen. Voor ouderen, vooral die die mantelzorg nodig hebben, kan deze wet in de praktijk echter leiden tot een verlaging van de uitkeringen. De kostendelersnorm is daarom ook een onderwerp van discussie geweest in het kader van sociale rechtvaardigheid.

Veranderingen in de regels sinds 2023

In 2023 zijn de regels rondom de kostendelersnorm iets versoepeld. De minimale leeftijd van mantelzorgers die in aanmerking komen voor de kostendelersnorm is van 21 naar 27 jaar verhoogd. Deze verandering is mede geïnitieerd door de Sociale Verzekeringsbank (SVB), die betwist had dat jonge mantelzorgers in de praktijk vaak niet in staat zijn om financieel te ondersteunen wat de norm eist. De verhoging van de leeftijdsgrens betekent dat jongeren onder de 27 jaar die mantelzorg geven, in mindere mate beïnvloed worden door de kostendelersnorm.

De kostendelersnorm in de bijstandsuitkering

Niet alleen AOW-ontvangers, maar ook mensen die een bijstandsuitkering ontvangen, kunnen te maken krijgen met de kostendelersnorm. Als een persoon met meerdere volwassenen in één huishouden woont, geldt dit als een gedeeld huishouden, en wordt de uitkering berekend op basis van het aantal personen. Dit geldt ook voor personen die bij een familielid inwonen en mantelzorg geven.

De regels voor bijstandsuitkeringen zijn echter iets anders dan die voor AOW-uitkeringen. Voor bijstandsuitkeringen geldt dat de uitkering opnieuw wordt berekend als het huishouden groter wordt, waardoor het uitkeringbedrag daalt. Deze regel is vanwege de kostenverdeling ook logisch, maar voor mantelzorgers kan het betekenen dat ze minder ontvangen, terwijl ze juist een groter verantwoordelijkheid nemen.

Conclusie

De kostendelersnorm speelt een belangrijke rol in de berekening van AOW-uitkeringen, vooral voor ouderen die mantelzorg nodig hebben. Het mechanisme achter de norm is gebaseerd op het idee dat mensen die samenwonen, kosten kunnen delen en dus een lagere uitkering verdienen. Echter, in de praktijk leidt dit vaak tot een aanzienlijke verlaging van het inkomen van de AOW-ontvanger, wat als een belemmering voor mantelzorg kan worden ervaren.

De recente beslissing om de kostendelersnorm uit de wet te schrappen is een positief signaal voor ouderen en mantelzorgers. Deze maatregel verlicht de financiële druk op ouderen die mantelzorg nodig hebben en tegelijkertijd hun inkomsten willen behouden. Daarnaast zijn de versoepelingen sinds 2023 een stap in de richting van een eerlijkere regeling, vooral voor jonge mantelzorgers.

Tegen de achtergrond van de toenemende vraag naar mantelzorg en de verouderende bevolking, is het belangrijk dat regels zoals de kostendelersnorm worden beoordeeld op hun praktische gevolgen en niet alleen op theoretische modellen van kostenverdeling. Oude mensen die mantelzorg nodig hebben, moeten de mogelijkheid hebben om te kiezen voor een oplossing die zowel gezond als financieel haalbaar is.