De kostendelersnorm is een belangrijk instrument in het systeem van sociale uitkeringen in Nederland. Deze norm houdt in dat mensen die samenwonen met andere volwassenen vanaf een bepaalde leeftijd een lagere uitkering ontvangen, omdat zij gezamenlijk kosten kunnen delen. De norm is ingevoerd voor diverse uitkeringen, waaronder de Wet Werk en Bijstand (WWB), AOW (Algemene Ouderdomswet), Anw (AOW-natuurlijk weggaan), IOAW (Inkomens Ondersteuning Algemene Wet) en IOAZ (Inkomens Ondersteuning Algemene Zorg). Deze maatregel heeft gevolgen voor huishoudens, mantelzorgers en ouderen die samenwoonarrangementen aangaan.
In deze artikel wordt de kostendelersnorm nader toegelicht aan de hand van recente informatie uit kamerstukken, partijvoorstellen en praktijkvoorbeelden. We ronden af met een evaluatie van de betrouwbaarheid van de bronnen en geven een overzicht van de relevante documenten en verklaringen.
Wat is de Kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is een maatregel binnen de Wet Werk en Bijstand die ervoor zorgt dat mensen die samenwonen met andere volwassenen (vanaf 27 jaar) een lagere uitkering ontvangen. De logica achter deze norm is dat mensen die samenwonen economische voordelen hebben door gedeelde kosten, zoals huur, energie, en huishoudelijke uitgaven. Daarom wordt aangenomen dat hun individuele leefbaar inkomen hoger is dan dat van alleenwonenden.
Uitkeringen onder de Kostendelersnorm
De kostendelersnorm geldt voor de volgende uitkeringen:
- Wet Werk en Bijstand (WWB)
- Algemene Ouderdomswet (AOW)
- Anw (AOW-natuurlijk weggaan)
- IOAW (Inkomens Ondersteuning Algemene Wet)
- IOAZ (Inkomens Ondersteuning Algemene Zorg)
Deze uitkeringen worden voorzien van een norm die het leefbaar inkomen bepaalt. Als een persoon samenwoont met een of meerdere volwassenen, wordt dit inkomen gedeeld over het aantal personen in het huishouden.
Hoe werkt de norm in de praktijk?
- Een alleenwonende uitkeringsgerechtigde ontvangt 70% van de bijstandsnorm.
- Twee volwassenen in één huishouden ontvangen elk 50% van de bijstandsnorm.
- Hoe meer volwassenen in het huishouden, hoe lager de individuele uitkering.
Deze norm heeft ook gevolgen voor ouderen die bij hun werkende kinderen wonen. Zij kunnen op hun AOW-uitkering worden gekort, omdat zij hun huishouden delen met een volwassen persoon.
De Leeftijdsgrens en Aanpassingen
Tot 1 januari 2023 was de leeftijdsgrens voor de kostendelersnorm 21 jaar. Sindsdien is deze aangepast naar 27 jaar, wat betekent dat jongeren ouder dan 27 jaar nu ook als kostendelers worden beschouwd.
Deze verhogende leeftijdsgrens is ingevoerd in het kader van de aanscherping van de Wet Werk en Bijstand, zoals beschreven in de regeringsakkoorden van Rutte-2. Het doel van deze maatregel is om mensen aan te zetten tot verantwoordelijk gedrag en maatwerk, zoals aangegeven door demissionair staatssecretaris Van Ooijen in het debat over het Nationaal Actieplan Dakloosheid.
De Invloed op Mantelzorgers
Een belangrijk aspect van de kostendelersnorm is de impact op mantelzorgers. Mantelzorgers die samenwonen met een uitkeringsgerechtigde of ouder die AOW ontvangt, kunnen worden gekort op hun uitkering. Dit komt doordat de regering aannemt dat mantelzorgers hun kosten kunnen delen met de persoon die zij verzorgen.
De SP heeft voorgesteld om mantelzorgers uit te sluiten van de kostendelersnorm, omdat deze groep vaak een lager inkomen heeft en toch verantwoordelijkheden draagt. Deze voorstellen hebben echter geen meerderheid gekregen in de Tweede Kamer.
De AOW en de Kostendelersnorm
De AOW-uitkering is ook onderworpen aan de kostendelersnorm. Dit betekent dat ouderen die samenwonen met een andere volwassene (bijvoorbeeld een kind of partner) een lager bedrag ontvangen. De uitkering wordt verlaagd in vier stappen, beginnend in 2015. De logica achter deze maatregel is het stimuleren van zelfredzaamheid en het verminderen van afhankelijkheid van het sociale zekerheidsstelsel.
Een voorbeeld: een ouder die AOW ontvangt en samenwoont met een werkend kind, ontvangt minder uitkering dan wanneer hij of zij alleen woont. Dit heeft gevolgen voor mantelzorgers en ouderen die ondersteuning nodig hebben.
De Tegenprestatie en Maatwerk
Een verplichting die is verbonden met de Wet Werk en Bijstand is de tegenprestatie. Deze maatregel is verplicht voor gemeenten, die moeten vragen wat een uitkeringsgerechtigde voor de maatschappij kan terugdoen in ruil voor de uitkering. De tegenprestatie kan variëren van het zoeken naar werk tot het doen van vrijwilligerswerk of het volgen van opleidingen.
Deze maatregel is bedoeld om mensen aan te zetten tot verantwoordelijk gedrag en maatwerk. Het is deel van het regeerakkoord Rutte-2 en is ingestemd in de Tweede Kamer na overleg met D66, ChristenUnie en SGP.
De Politieke Discussie en Verzet
De kostendelersnorm is niet zonder politieke discussie. De SP, samen met partijen als CDA, GroenLinks en 50Plus, heeft voorgesteld om de norm te afschaffen of ten minste te verlichten. Deze partijen stellen dat de norm te streng is en dat het het leven van mantelzorgers en ouderen negatief beïnvloedt.
Deze voorstellen hebben echter geen steun gekregen van een meerderheid in de Tweede Kamer. De huidige regelingen blijven dus van kracht, ook na de aanscherping van de Wet Werk en Bijstand.
Veranderingen in de Wet Werk en Bijstand
De aanscherping van de Wet Werk en Bijstand betreft ook andere maatregelen, zoals:
- Verhuisplicht: Gemeenten mogen mensen die een jaarcontract hebben elders in het land verplicht verhuizen.
- Categoriele bijstand: Deze vorm van bijstand voor ouderen, chronisch zieken en gehandicapten wordt afgeschaft.
- Langdurigheidstoeslag: Deze toeslag voor mensen met een langdurig laag inkomen wordt vervangen door een geïndividualiseerde toeslag.
- Sollicitatieplicht: Bijstandsgerechtigden moeten zich netjes kleden bij het zoeken naar werk.
- Arbeids- en reïntegratieverplichtingen: Als deze niet worden nageleefd, kunnen uitkeringen worden gekort met 100% gedurende drie maanden.
Toepassing in de Praktijk
De toepassing van de kostendelersnorm hangt grotendeels af van de gemeenten. In kamerstukken is aangegeven dat gemeenten bevoegd zijn om maatwerk toe te passen in individuele gevallen. Dit betekent dat mensen in uitzonderlijke omstandigheden mogelijk toch een hogere uitkering kunnen ontvangen.
Staatssecretaris Nobel heeft in antwoorden op kamervragen benadrukt dat gemeenten vrij zijn om in overleg met uitkeringsgerechtigden afwijkende regels te hanteren. De richtlijnen zijn echter duidelijk: mensen die samenwonen delen hun kosten, en daardoor ontvangen ze minder uitkering.
Kritische Evaluatie van de Bronnen
De informatie in deze artikel is afgeleid van kamerstukken, partijvoorstellen en verklaringen van staatssecretarissen. De betrouwbaarheid van deze bronnen varieert:
- Kamerstukken en officiële antwoorden (zoals in bron 3) zijn betrouwbaar en kunnen als feiten gebruikt worden.
- Partijvoorstellen (zoals in bron 2) geven een politieke visie weer, maar zijn niet altijd onderbouwd met feiten.
- Informatie van sociale diensten (zoals in bron 4) is duidelijk en toegankelijk, maar geeft weinig context over de bredere politieke discussie.
Omdat de kostendelersnorm voornamelijk in de praktijk wordt uitgevoerd door gemeenten, is het belangrijk om rekening te houden met het feit dat toepassing kan variëren per regio. De centrale richtlijnen zijn duidelijk, maar de uitwerking in het veld hangt af van de bevoegdheden en prioriteiten van de gemeente.
Conclusie
De kostendelersnorm is een maatregel binnen de Wet Werk en Bijstand die ervoor zorgt dat mensen die samenwonen met andere volwassenen een lagere uitkering ontvangen. Deze norm is bedoeld om economische verantwoordelijkheid te stimuleren en te voorkomen dat mensen te lang afhankelijk blijven van het sociale zekerheidsstelsel.
De norm heeft gevolgen voor huishoudens, mantelzorgers en ouderen die samenwoonarrangementen aangaan. Aanpassingen, zoals de verhoging van de leeftijdsgrens van 21 naar 27 jaar, laten zien dat de regering probeert om balans te vinden tussen maatwerk en verantwoordelijkheid.
Hoewel er politieke discussie is geweest over de afschaffingsvoorstellen van partijen zoals de SP, is de huidige regeling vastgesteld in de Tweede Kamer. Het is belangrijk om bewust te zijn van de gevolgen van deze maatregel, vooral voor groepen die in kwetsbare situaties verkeren.