Inleiding
De kostendelersnorm is sinds 1 januari 2015 vastgelegd in de Participatiewet en beïnvloedt op een aanzienlijke manier de uitkeringen die mensen ontvangen die in bijstand verkeren. Deze regel houdt in dat bijstandsgerechtigden, die met een of meerdere volwassenen in één woning wonen (zonder echtgenoot), een verlaagde bijstandsuitkering krijgen. De reden is dat wordt aangenomen dat woonkosten in dergelijke situaties kunnen worden gedeeld. Het maakt echter weinig uit of de medebewoners daadwerkelijk bijdragen aan de kosten — de korting op de uitkering gebeurt automatisch.
Deze regeling staat centraal in een hevige politieke en maatschappelijke discussie, aangezien het leidt tot financiële druk op kwetsbare groepen en soms zelfs tot verarmingsprocessen. In dit artikel worden de belangrijkste aspecten van de kostendelersnorm besproken, inclusief kritiek van gemeenten, organisaties en burgers, alternatieve oplossingen zoals de medebewonersnorm, en de actuele politieke ontwikkelingen rond het afschaffen of aanpassen van deze regeling.
Wat is de Kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is een regeling waarbij bijstandsuitkeringen worden verlaagd wanneer een persoon die in bijstand verkeert, samenwoont met één of meer volwassenen (excl. echtgenoot). De regeling is bedoeld om ervoor te zorgen dat woningkosten worden gedeeld, ongeacht of dit daadwerkelijk gebeurt. De vermindering is automatisch en wordt berekend op basis van de aannames van de overheid.
Oplegging en Werkingswijze
- Invoering: 1 januari 2015 in de Participatiewet (artikel 19a).
- Toepassing: Alleen van toepassing op personen ouder dan 21 jaar.
- Aanname: Woningkosten worden gedeeld, ongeacht of de medebewoners daadwerkelijk bijdragen.
- Gevolg: De bijstandsuitkering wordt verlaagd, ongeacht de werkelijke situatie van medebewoning.
De regeling heeft als doel om woonkosten te delen, maar leidt in de praktijk vaak tot financiële druk op kwetsbare huishoudens. Dit komt doordat de regel een rigide aanname maakt — namelijk dat alle medebewoners gelijkwaardig bijdragen aan de kosten — zonder dat dit wordt beoordeeld op basis van feiten.
Kritiek op de Kostendelersnorm
1. Financiële Belasting op Kwetsbare Groepen
Een van de meest voorkomende kritiekpunten is dat de kostendelersnorm mensen in armoede verder verarmt. Volgens campagnes en gemeentelijke verantwoordelijken leidt de regeling tot:
- Minder inkomsten voor personen die in bijstand verkeren.
- Verarming van gezinnen en mantelzorgers.
- Verdwijnen van koopkracht, wat negatief uitwerkt op de lokale economie.
- Gezondheidsproblemen, omdat mensen minder kunnen uitgeven aan voeding, energie en huishoudelijke benodigdheden.
2. Dakloosheid als Gevolg
De kostendelersnorm kan leiden tot dakloosheid, omdat mensen noodgedwongen hun woning moeten verlaten om inkomensverlies te voorkomen. Volgens vakblad Binnenlands Bestuur, gebeurt dit met name bij:
- Ouders die hun meerderjarige kinderen moeten verbannen om niet gekort te worden op hun uitkering.
- Zorgbehoevende ouderen die liever bij hun kinderen wonen, maar dat niet kunnen vanwege de korting.
- Chronisch zieken of mantelzorgers die in een gezamenlijk huishouden wonen, maar financieel worden gestraft.
3. Negatieve Sociale Gevolgen
De regeling heeft ook sociale consequenties, zoals:
- Onderbreking van mantelzorgverhoudingen.
- Verlies van sociale cohesie binnen huishoudens en buurkringen.
- Toenemende isolatie van kwetsbare personen die gedwongen worden hun woning te verlaten.
Wat Duiden de Gemeenten aan?
Een recent onderzoek, uitgevoerd onder 25 gemeenten (uit 44 centrumgemeenten), toont aan dat 92% van de gemeenten de kostendelersnorm niet langer in de huidige vorm wil zien. Slechts 60% ziet mogelijkheden in een aangepaste versie van de regeling, en ongeveer 30% wil de regeling volledig afschaffen.
De Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) is een van de belangrijkste stemmen die pleiten voor verhoging van de leeftijdsgrens tot 27 jaar. Deze maatregel zou helpen om jongeren die nog in de opleiding of in de startfase van hun carrière zijn, te beschermen tegen onnodige inkomensvermindering.
Alternatieve Oplossingen
1. Medebewonersnorm
Een mogelijke oplossing is de medebewonersnorm, waarbij de korting op de uitkering voor de hoofdbewoner wordt geschrapt, maar de medebewoner een grotere korting krijgt. Dit betekent dat de hoofdbewoner niet financieel nadeel ondervindt, maar de medebewoner meer verantwoordelijkheid draagt.
2. Verhogen van de Leeftijdsgrens
Een andere benadering is om de regeling alleen van toepassing te maken op personen ouder dan 27, zoals voorgesteld door VNG. Dit zou de regeling minder schadelijk maken voor jonge volwassenen die nog in de opleiding of in de startfase van hun carrière zijn.
3. Volledige Afschaffingsoptie
Sommige gemeenten, zoals Amsterdam, Rotterdam, Utrecht en Tilburg, willen de kostendelersnorm volledig afschaffen. Volgens deze gemeenten is de regeling maatschappelijk onwenselijk en leidt het tot meer armoede en dakloosheid.
Politieke Ontwikkelingen
1. Motie in de Tweede Kamer
In juni 2024 is in de Tweede Kamer een motie ingediend door de leden Beckerman en Westerveld, waarin wordt gevraagd om de kostendelersnorm volledig af te schaffen. De motie stelt dat de regeling financieel nadelig is voor personen ouder dan 27 en ontmoedigt samenwonen.
Deze motie is een belangrijk stuk in de politieke discussie, en zal verder worden bekeken in de komende weken. De uitkomst van deze motie kan belangrijke gevolgen hebben voor de toekomstige toepassing van de kostendelersnorm.
2. Alternatieve Opties van het Kabinet
Het demissionaire kabinet heeft vijf alternatieven voor de regeling in kaart gebracht, waaronder:
- Volledige afschaffing van de kostendelersnorm.
- Verhoging van de leeftijdsgrens naar 27.
- Aanpassing van de korting afhankelijk van het inkomen van medebewoners.
- Invoering van de medebewonersnorm.
- Bijstellen van de berekening van de korting, zodat het beter aansluit bij de werkelijke situatie.
Alle voorstellen moeten nog worden uitgewerkt en geëvalueerd, en het is aan het nieuw te vormen kabinet en de Tweede Kamer om er een keuze uit te maken.
Kritiek van Burgers en Organisaties
1. Campagnes en Petities
Er zijn meerdere campagnes en petities die gericht zijn op het stoppen of terugdraaien van de kostendelersnorm. Een van de bekendste is de petitie “Terugdraaien kostendelersnorm”, die vraagt om de regeling volledig terug te draaien. Deze petitie is een volgende stap van oudere petities, die al snel achterhaald werden doordat de regeling in 2015 volledig werd ingevoerd.
2. Gezondheid en Armoede
Volgens campagneorganisaties leidt de kostendelersnorm tot:
- Toenemende armoede en afhankelijkheid van voedselbanken.
- Minder gezond voedselconsumptie.
- Gezondheidsproblemen door verminderde toegang tot voeding en huisvesting.
- Mantelzorgproblemen, omdat ouderen of chronisch zieken niet langer in een gezamenlijk huishouden kunnen wonen.
3. Mantelzorgboete
Een van de bekendste gevolgen van de regeling is de mantelzorgboete, waarbij mensen die zorg verlenen aan een dierbare, financieel nadeel ondervinden. Ouders die bijvoorbeeld hun zorgbehoevende kinderen in huis nemen, zien hun uitkering drastisch dalen, omdat de kostendelersnorm wordt toegepast.
Wat zijn de Mogelijke Gevolgen van Afschaffen of Aanpassen?
1. Toename van Uitkeringen
Als de kostendelersnorm wordt afgeschaft of aangepast, kunnen meer mensen in bijstand hogere uitkeringen ontvangen. Dit kan leiden tot:
- Toegenomen koopkracht.
- Minder armoede en minder afhankelijkheid van voedselbanken.
- Minder mantelzorgproblemen.
2. Toegenomen Ondersteuning voor Mantelzorg
De afschaffing of aanpassing van de kostendelersnorm kan ook leiden tot meer ondersteuning voor mantelzorgers, omdat zij niet langer worden gestraft voor het delen van hun woning met zorgbehoevende personen.
3. Minder Dakloosheid
Een belangrijk voordeel is dat minder mensen gedwongen worden hun woning te verlaten, omdat de regeling niet langer inkomensverlies veroorzaakt.
Conclusie
De kostendelersnorm is sinds 2015 een centrale regeling in de Participatiewet, maar heeft geleid tot veel kritiek vanuit burgers, gemeenten en politici. De regeling leidt tot financiële belastingen op kwetsbare huishoudens, verarming, dakloosheid en breuk in mantelzorgverhoudingen.
Alternatieve oplossingen zoals de medebewonersnorm, verhoging van de leeftijdsgrens, en volledige afschaffing worden onderzocht door gemeenten en het kabinet. Een recente motie in de Tweede Kamer vraagt om volledige afschaffing, en dit is een belangrijke stap in de politieke discussie.
De komende maanden zullen aantonen of de regering en de Tweede Kamer een oplossing kunnen vinden die zowel sociaal als financieel verantwoord is. Voor nu blijft de kostendelersnorm een controversieel onderwerp in de Nederlandse maatschappij.