De kostendelersnorm speelt een centrale rol in het sociale beleid in Nederland en heeft directe gevolgen voor woningbouw, sociale voorzieningen en het gedrag van individuen. Deze norm beïnvloedt hoe de bijstand wordt berekend bij meerdere personen die in één huis wonen. In dit artikel wordt de kostendelersnorm in detail besproken, met een focus op de kritiek van D66, de gevolgen voor de woningmarkt en de wenselijke aanpassingen die door politieke partijen en maatschappelijke organisaties worden voorgesteld.
Inleiding
De kostendelersnorm is een regeling die de bijstandsuitkering verlaagt als meerdere volwassenen in één woning wonen. De logica achter deze norm is dat meerdere personen de woonkosten kunnen delen, wat theoretisch leidt tot lagere kosten per persoon. Deze regeling is echter sterk omstreden, zowel qua eerlijkheid als qua praktische gevolgen voor individuen en gezinnen.
De partij D66 heeft zich in verschillende gemeenten en op nationaal niveau actief uitgesproken tegen de kostendelersnorm en voor een aanpassing of afschaffingsproces. Ook andere partijen en maatschappelijke actoren zoals de PvdA, de CDA en de FNV voelen het onrecht van deze norm en pleiten voor verandering. In dit artikel worden de kritieken en alternatieven voor de kostendelersnorm besproken, met een nadruk op de rol van D66.
Wat is de kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is een onderdeel van het wettelijk kader rondom bijstand. Volgens deze norm wordt de bijstanduitkering verlaagd als meerdere volwassenen in één huis wonen. Dit geldt voor personen van 27 jaar of ouder. De regeling is gebaseerd op de aanname dat woonkosten gedeeld kunnen worden tussen meerdere personen, waardoor ieder minder betaalt.
In praktijk betekent dit dat bijstandsgerechtigden bijvoorbeeld minder uitkering krijgen als zij samen met een partner of een volwassen kind wonen. Voor personen jonger dan 27 jaar is de norm niet van toepassing, tenzij ze een huwelijk of samenlevingscontract hebben. Deze leeftijdsgrens is recent aangepast door de Tweede Kamer, zoals duidelijk uit de bronnen.
De kostendelersnorm is niet nieuw. Eerder heette het de "voordeurdelersnorm" of "woningdelersregeling". De regeling is bedoeld om de bijstand te beperken tot de "noodzakelijke bestaanskosten", aangevuld met toeslagen en gemeentelijke regelingen. Echter, zoals uit verschillende bronnen blijkt, is de toepassing van deze norm problematisch en leidt ze tot onverwachte gevolgen.
Kritiek op de kostendelersnorm
1. Onrechtvaardigheid en sociale impact
Een van de kernproblemen met de kostendelersnorm is de onrechtvaardigheid in haar toepassing. Volgens de bronnen is de norm bedoeld om te zorgen dat bijstandsgerechtigden hun noodzakelijke bestaanskosten kunnen dekken. Echter, in de praktijk leidt de norm tot schrijnende situaties. Zo wordt bijvoorbeeld de bijstanduitkering van ouders verlaagd als een kind van 27 jaar of jonger in hun woning woont. Dit kan leiden tot financiële problemen voor het gezin, en in extreme gevallen tot jongerendakloosheid of verminderde mantelzorg.
De PvdA, D66 en ChristenUnie in Harderwijk hebben zich uitgesproken tegen deze toepassing en pleiten voor een aanpassing. In hun ogen biedt de participatiewet voldoende ruimte voor maatwerk, maar wordt deze ruimte niet benut. Zoals uit de bronnen blijkt, is het mogelijk om de kostendelersnorm niet van toepassing te maken in bepaalde situaties, zoals bij de splitsing van woningen in het kader van beschermd wonen.
2. Gezondheid en mentale welzijn
Een andere kritiek op de kostendelersnorm is haar negatieve invloed op het mentale welzijn van bijstandsgerechtigden. In Amsterdam, bijvoorbeeld, voelen 30% van de bijstandsgerechtigden zich sociaal geïsoleerd, volgens D66-fractievoorzitter Reinier van Dantzig. De kostendelersnorm kan bijdragen aan deze isolatie, omdat mensen minder aangenaam in hun sociale omgeving passen wanneer hun uitkering verlaagd wordt als ze samenwonen.
Daarnaast leidt de norm tot een tekort aan woonruimte, omdat mensen minder geneigd zijn om samen te wonen als ze weten dat hun uitkering zal dalen. In Amsterdam wonen gemiddeld slechts 1,9 personen per woning, wat onder het Europese gemiddelde ligt. Door de kostendelersnorm wordt samenwonen financieel minder aantrekkelijk, wat de woningnood verder verscherpt.
3. Ondersteuning en participatie
De kostendelersnorm kan ook schadelijk zijn voor de sociale participatie van individuen. Als bijstandsgerechtigden minder financiële ruimte hebben, is het moeilijker voor hen om aan te sluiten bij de arbeidsmarkt of de maatschappij in het algemeen. De Tweede Kamerlid Anne-Marijke Podt benadrukt dat voor veel kwetsbare jongeren de kostendelersnorm het verschil maakt tussen straat en een goede toekomst.
De participatiewet biedt in theorie ruimte voor aanpassingen, maar deze ruimte wordt niet vaak benut door gemeenten. Zoals uit de bronnen blijkt, kan de kostendelersnorm in bepaalde gevallen geheel uitgezonderd worden, bijvoorbeeld bij het woningbeleid in Tilburg, waar een halfjaar proef wordt gedaan met samenwonen zonder beperkingen voor bijstandsgerechtigden.
D66 en de kostendelersnorm
1. Kritiek op de huidige toepassing
D66 heeft zich in verschillende gemeenten en op nationaal niveau actief uitgesproken tegen de kostendelersnorm. In Velsen, bijvoorbeeld, is D66 ontevreden met de beantwoording van raadsvragen door het college. Volgens D66 zijn de monitoringssystemen van de gemeente ontoereikend en is het niet mogelijk om te bepalen hoe vaak de kostendelersnorm daadwerkelijk van toepassing is.
In hun mening is de kostendelersnorm een wettelijke verplichting, maar in de praktijk wordt deze norm in andere gemeenten wel aangepast. Zo zijn er in de provincie Utrecht gemeenten die de kostendelersnorm helemaal niet toepassen bij woningbeleid. D66Velsen benadrukt dat er ruimte is voor een flexibelere uitvoering van de norm.
2. Aanpassingen en experimenten
D66 pleit voor een aanpassing van de kostendelersnorm of zelfs voor haar volledige afschaffingsproces. In Amsterdam wil D66 een proef opstarten waarbij bijstandsgerechtigden samenwonen zonder dat hun uitkering lager wordt. Deze proef zou kunnen voorgeschoteld worden op de ervaring in Tilburg, waarbij een halfjaar lang samenwonen zonder beperkingen toegestaan is.
Een ander voorstel is om de kostendelersnorm alleen van toepassing te maken bij personen die een huwelijk of samenlevingscontract hebben. Dit zou bijvoorbeeld het geval zijn bij ouders die bij hun kinderen in gaan wonen of bij volwassen kinderen die geen eigen woning kunnen vinden. In dit scenario zou het beleid eerlijker worden, zonder dat de woonkosten verder worden verlaagd.
3. Financiële gevolgen
Het afschaffen of aanpassen van de kostendelersnorm heeft gevolgen voor de overheidsbudgetten. Volgens de bronnen zou het afschaffen van de norm de Staat minstens 400 miljoen euro kosten. Toch zijn zowel CDA als D66 bereid om dit te doen, omdat ze geloven dat het beleid onrechtvaardig is en bijdraagt aan sociale problemen.
In een discussie over de kostendelersnorm gaven verschillende experts hun mening. Hoogleraar Huisvestingssystemen Peter Bolhauer was sceptisch over de idee van afschaffingsproces, omdat het te duur was en niet noodzakelijk leidde tot meer woningruimte. Aan de andere kant pleitte Kitty Jong, voormalig vice-fractievoorzitter van FNV, al jaren voor afschaffingsproces. Volgens haar is de norm onrechtvaardig en leidt ze tot armoede.
Aanpassing en toekomstige richtlijnen
1. Aangepaste norm voor jongeren
Een van de belangrijkste aanpassingen die in de bronnen genoemd worden, is het verlagen van de leeftijdsgrens voor de kostendelersnorm. Tot nu toe gold de norm voor personen van 27 jaar of ouder, maar nu is deze leeftijdsgrens verlaagd naar 27 jaar. Dit betekent dat ouders niet gekort worden als hun kind van 27 jaar of jonger in hun woning woont.
Deze aanpassing is bedoeld om jongerendakloosheid en financiële problemen in gezinnen te voorkomen. Het is ook een stap in de richting van een menselijke maat in het sociale beleid, zoals benadrukt door D66 in hun debat in de Tweede Kamer. De aanpassing is onderdeel van het coalitieakkoord en is bedoeld om de participatiewet aan te passen aan de huidige maatschappelijke situatie.
2. Aanpassing in woningbeleid
In een aantal gemeenten is de kostendelersnorm al aangepast in het woningbeleid. Zoals in de bronnen genoemd, zijn er in de provincie Utrecht gemeenten die de norm helemaal niet toepassen bij de splitsing van woningen in het kader van beschermd wonen. In Tilburg is er zelfs een proef opgestart waarbij bijstandsgerechtigden een halfjaar lang samenwonen zonder beperkingen op hun uitkering.
Deze aanpassingen tonen aan dat de kostendelersnorm niet strikt wettelijk verplicht is, maar dat er ruimte is voor maatwerk. Deze ruimte wordt echter niet vaak benut, zoals D66 in Velsen benadrukt. Het is belangrijk dat gemeenten deze ruimte beter benutten om het sociale beleid aan te passen aan de lokale situatie.
3. Aanpassing in de praktijk
In de praktijk is het belangrijk dat de kostendelersnorm op een eerlijke en transparante manier wordt toegepast. In veel gemeenten is het niet mogelijk om te bepalen hoe vaak de norm daadwerkelijk wordt toegepast. Volgens D66Velsen is dit een probleem, omdat het maakt dat het college niet kan controleren of beleid dat door de raad is vastgesteld, ook daadwerkelijk wordt uitgevoerd.
Daarom pleiten politieke fracties en maatschappelijke organisaties voor betere monitoring en transparantie in de toepassing van de norm. In Velsen is D66 aan het onderzoeken of de norm flexibelere toepassing kan krijgen. In Harderwijk zijn PvdA, D66 en ChristenUnie aan het kijken naar manieren om de norm te aanpassen voor gezinnen met inwonende kinderen.
Conclusie
De kostendelersnorm is een belangrijk onderdeel van het sociale beleid in Nederland, maar haar toepassing is omstreden. De norm leidt tot onrechtvaardige situaties, bijvoorbeeld voor ouders met inwonende kinderen, en kan bijdragen aan jongerendakloosheid en sociale isolatie. De norm kan ook schadelijk zijn voor de woonbouw, omdat mensen minder geneigd zijn om samen te wonen als ze weten dat hun uitkering zal dalen.
D66 heeft zich duidelijk uitgesproken tegen de huidige toepassing van de kostendelersnorm en pleit voor aanpassingen of afschaffingsproces. De partij benadrukt dat er ruimte is voor maatwerk in de toepassing van de norm en dat gemeenten deze ruimte beter moeten benutten. In Tilburg en in sommige gemeenten in de provincie Utrecht is al aangetoond dat het beleid aangepast kan worden om het sociaal beleid eerlijker en mensliker te maken.
De kostendelersnorm is dus een onderwerp dat zowel politiek als maatschappelijk belang heeft. Het is belangrijk dat de norm op een eerlijke, transparante en menselijke manier wordt toegepast, zodat mensen niet in armoede of sociale isolatie belanden. In de komende jaren is het aannemelijk dat er meer aandacht zal zijn voor het afschaffen of aanpassen van de norm, zowel op lokaal als op nationaal niveau.