Inleiding
De gemeente Rotterdam heeft in 2022 besloten om de kostendelersnorm los te laten voor inwonende jongeren van 21 tot 27 jaar. Deze maatregel betekent dat jongeren in deze leeftijdscategorie niet langer als kostendeler worden meegerekend bij de berekening van de bijstandsuitkering voor ouders of andere huisgenoten. Deze wijziging is bedoeld om gezinnen te beschermen tegen conflicten en uitkeringsverlagingen, en loopt vooruit op de landelijke wijziging van de Participatiewet in 2023.
In dit artikel bespreken we de achtergrond, werking, implicaties en kritiek op de kostendelersnorm, met een focus op de situatie in Rotterdam. Daarnaast belichten we de maatregel die de gemeente heeft genomen en wat dit betekent voor huishoudens, woningbouw en sociale zekerheid. De informatie is uitsluitend gebaseerd op openbare bronnen van de gemeente Rotterdam en het kabinet, zoals vermeld in de opgegeven contexten.
Wat is de kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is een regel in de Participatiewet, waarbij de hoogte van een bijstanduitkering wordt beïnvloed door het aantal volwassenen in een huishouden. De logica achter deze norm is dat wanneer meerdere personen in één woning wonen, de woonkosten (zoals huur en energie) kunnen worden gedeeld, en dus zou de uitkering lager mogen zijn.
Hoe werkt de kostendelersnorm?
Volgens de regels, telt iedere volwassene van 27 jaar of ouder mee als kostendeler. Hoe meer kostendelers er in een huishouden wonen, hoe lager de bijstanduitkering wordt. De uitkering wordt berekend aan de hand van percentages van het minimumloon:
| Aantal volwassenen in huishouden | Bijstandsnorm per persoon | Totale bijstandsnorm |
|---|---|---|
| 1 | 70% | 70% |
| 2 | 50% | 100% |
| 3 | 43,33% | 130% |
| 4 | 40% | 160% |
| 5 | 38% | 190% |
| 6 | 36,67% | 220% |
Deze percentages gelden voor huishoudens waarin alle personen bijstand ontvangen. Vanaf 1 januari 2023 is de leeftijdsgrens verhoogd naar 27 jaar of ouder. Jongeren jonger dan 27, zoals inwonende studenten of jongeren tussen 21 en 27 jaar, tellen niet mee als kostendeler — mits ze geen eigen inkomsten hebben.
Uitzonderingen
Niet iedereen die in een huishouden woont, telt mee als kostendeler. Bijvoorbeeld:
- Studenten die studiefinanciering ontvangen, zelfs als ze ouder zijn dan 27.
- Minderjarigen (onder 18 jaar) tellen meestal niet mee.
- Personen in een inrichting (bijvoorbeeld voor jongeren van 18 tot 20) vallen onder andere regels.
- Eenmalige of tijdelijke vrijstellingen zijn mogelijk bij noodsituaties of bijzondere omstandigheden.
Kritiek op de kostendelersnorm
De kostendelersnorm is sinds haar invoering sterk onder vuur genomen, zowel door juristen, sociale organisaties, als politieke partijen. De gemeente Rotterdam is niet de enige die tegen de norm is — in 2021 weigerde Utrecht al om de kostendelersnorm toe te passen.
Problematisch voor gezinnen
Een belangrijk probleem is dat ouders of andere medebewoners vretende kinderen vanaf 21 jaar niet meer durven opnemen, omdat dit kan leiden tot een lagere bijstanduitkering. Dit heeft in sommige gevallen tot conflicten binnen gezinnen geleid, waarbij jongeren gedwongen worden om op zichzelf te gaan wonen, of in het ergste geval, dakloos raken.
Wethouder Richard Moti, verantwoordelijk voor Werk en Inkomen in Rotterdam, benadrukt dat de norm in de praktijk niet menselijk maatstaf houdt: “We zien dat gezinnen door deze norm in de problemen komen. Ouders durven hun kinderen geen onderdak meer te bieden, omdat ze vrezen voor een lagere uitkering.”
Invloed op woningvoorraad
Een tweede kritiekpunt is dat de norm het optimaliseren van de woningvoorraad bemoeilijkt. Volgens jurist Jan de Vries, gespecialiseerd in het recht op wonen, leidt de kostendelersnorm tot meer woningdruk omdat mensen niet kunnen samenwonen zonder uitkeringsverlaging. Dit is vooral problematisch in steden zoals Rotterdam, waar woningnood een urgente kwestie is.
Politieke kritiek
Tijdens het parlementsliddebats in september 2021, stelden partijen als PvdA, PvdD, GroenLinks, DENK, BBB en Volt een motie in om de kostendelersnorm volledig af te schaffen. Zij zien de regeling als onrechtvaardig en schadelijk voor jongeren en gezinnen in armoede.
De Rotterdamse aanpak
In 2022 heeft de gemeente Rotterdam besloten om vooruit te lopen op de landelijke wijziging en de kostendelersnorm voor jongeren van 21 tot 27 jaar los te laten. Deze wijziging trad in werking op 1 juli 2022, waardoor jongeren in deze leeftijdscategorie niet langer als kostendeler worden meegerekend voor ouders of andere huisgenoten die bijstand ontvangen.
Belang van de maatregel
De gemeente Rotterdam benadrukt dat deze stap helpt om dakloosheid te voorkomen bij jongeren en voorkomt dat gezinnen worden gescheurd door financiële spanningen. De maatregel is bovendien een antwoord op de landelijke kritiek en zet een voorbeeld voor andere gemeenten die overwegen om de norm los te laten.
Tot de wijziging in juli 2022, schonk de gemeente al vrijstellingen uit bijzondere omstandigheden. Deze tijdelijke maatregel maakte het mogelijk voor jongeren om te blijven wonen bij hun ouders of andere medebewoners zonder uitkeringsverlaging.
Wat betekent dit voor huishoudens in Rotterdam?
Voor ouders met bijstand
Als ouders of andere medebewoners bijstand ontvangen, en een jongere van 21 tot 27 jaar in hun huis woont, dan zullen zij vanaf 1 juli 2022 geen lagere uitkering meer krijgen door de aanwezigheid van die jongere. Dit betekent dat huishoudens stabiler kunnen zijn, en jongeren kunnen langer blijven wonen bij hun ouders of andere volwassenen.
Voor jongeren
Jongeren van 21 tot 27 jaar met weinig of geen inkomsten kunnen nu blijven wonen zonder dat hun verantwoordelijke huisgenoten (bijvoorbeeld ouders) in risico lopen op lagere bijstanduitkeringen. Dit helpt om dakloosheid te voorkomen en maakt samenwonen makkelijker.
Voor woningbouw en woningbeleid
De maatregel helpt bij het beheersen van de woningnood in de stad, aangezien jongeren niet gedwongen worden om op meerdere woningen te verdelen. Het stimuleert bovendien duurzamere woninggebruik, waarbij woningen efficiënter worden ingezet, zonder dat sociale of financiële sancties volgen.
De toekomst: Landelijke wijziging in 2023
Rotterdam loopt vooruit op de landelijke wijziging van de Participatiewet, die in 2023 in werking treedt. Deze wijziging houdt in dat alle jongeren jonger dan 27 jaar (inclusief die van 21 tot 27) niet meer als kostendeler worden meegerekend. Dit betekent dat de Rotterdamse maatregel een voorbode is op de landelijke regel.
Implicaties voor woningbeleid en sociale zekerheid
De verwachting is dat de landelijke wijziging meer flexibiliteit biedt bij woninggebruik, meer woningen beschikbaar houdt voor armoedige huishoudens, en minder conflicten voorkomt tussen ouders en kinderen. Het kan ook leiden tot meer woningdeelname en meer samenwoon, wat gunstig is voor zowel sociale cohesie als woningbeleid.
Kritische kanttekeningen
Hoewel de Rotterdamse maatregel als een positieve stap wordt gezien, zijn er ook critische kanttekeningen.
Mogelijke financiële impact
Er is zorg over de financiële impact op de gemeente en het land. Door jongeren niet als kostendeler te rekenen, kan de bijstanduitkering hoger uitvallen, wat meer druk legt op de gemeentebudgetten. Tot nu toe is er geen uitgebreide analyse gepubliceerd over de financiële gevolgen van deze maatregel.
Onzekerheden over toepassing
De toepassing van de maatregel is niet altijd duidelijk. Bijvoorbeeld, wat gebeurt er met jongeren die wel een klein inkomen hebben, of die tijdelijk in de woning verblijven? De gemeente Rotterdam heeft deze vragen niet expliciet beantwoord, wat kan leiden tot ongewenste interpretaties of conflicten.
Verantwoordelijkheid en afhankelijkheid
Onderliggende ethiek van de kostendelersnorm is dat jongeren vanaf 21 eigen verantwoordelijkheid moeten dragen. Door de norm los te laten, kan het teveel afhankelijkheid bevorderen. De Rotterdamse regering stelt echter dat jongeren niet gedwongen worden om op zichzelf te wonen, maar dat ze mogen kiezen om te blijven wonen zonder negatieve gevolgen voor hun ouders.
Conclusie
De gemeente Rotterdam heeft een belangrijke maatregel genomen door de kostendelersnorm los te laten voor jongeren van 21 tot 27 jaar, vanaf 1 juli 2022. Deze maatregel helpt om conflicten binnen gezinnen te voorkomen, dakloosheid bij jongeren te beperken, en meer flexibiliteit in woninggebruik te creëren. Het is een voorbeeld van een gemeente die reageert op kritiek en sociale problemen, en tegelijkertijd vooruitloopt op de landelijke wijziging van de Participatiewet in 2023.
Voor huishoudens betekent dit dat jongeren langer kunnen wonen bij hun ouders of medebewoners, zonder dat het bijstandbedrag wordt verlaagd. Voor woningbouw en woningbeleid betekent het dat meer woningen efficiënter kunnen worden ingezet, en dat meer jongeren in een woning kunnen blijven wonen, zonder sociale sancties.
De maatregel is echter niet zonder controversie of onzekerheden. De financiële impact en de toepassing in complexe situaties blijven openstaan. Toch is de Rotterdamse keuze een belangrijke stap in de richting van een mensenlerend en flexibel bijstandbeleid.