De kostendelersnorm is een belangrijk aspect binnen de Participatiewet en heeft directe invloed op de hoogte van de bijstanduitkeringen. Deze norm gaat ervan uit dat woonkosten gedeeld worden door meerdere volwassenen in één woning, waardoor de uitkering per persoon lager kan zijn. Echter, bij dak- en thuisloze jongeren en in crisissituaties gelden andere regels. In deze artikelen bespreken we hoe de kostendelersnorm in de praktijk wordt toegepast, waarom maatwerk noodzakelijk is en welke opties beschikbaar zijn voor jongeren en hun begeleiders.
Wat is de kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is geregeld in de Participatiewet en bepaalt hoeveel bijstand een persoon ontvangt wanneer hij of zij met meerdere volwassenen in één woning woont. De veronderstelling is dat woonkosten zoals huur, energie en boodschappen worden gedeeld, wat leidt tot een vermindering van de uitkering per persoon. Hoe meer volwassenen van 27 jaar of ouder in de woning wonen, hoe lager de bijstanduitkering per persoon. De norm geldt niet voor studenten met studiefinanciering, jongeren onder de 27 jaar en commerciële huurders.
De kostendelersnorm is dwingend recht, wat betekent dat de gemeente geen bevoegdheid heeft om hiervan af te wijken in een verordening of beleid. In individuele gevallen kan de norm echter hoger of lager worden vastgesteld als dat noodzakelijk is, bijvoorbeeld bij dakloosheid of andere crisissituaties.
Werking van de kostendelersnorm
De gemeente berekent de uitkering aan de hand van het aantal volwassenen van 27 jaar of ouder in de woning. Het inkomen van de huisgenoten telt niet mee; alleen het aantal personen is relevant. Bij partners worden de inkomens wél gecombineerd, wat een belangrijk verschil maakt in de praktijk.
Een belangrijk aspect is dat de kostendelersnorm regelmatig wordt verkeerd toegepast. Bijvoorbeeld wanneer de gemeente iemand ten onrechte als kostendeler meetelt. In zulke gevallen kan een bezwaar worden gemaakt om het besluit aan te vragen of te wijzigen.
Maatwerk bij de kostendelersnorm
Hoewel de kostendelersnorm dwingend recht is, is er ruimte voor maatwerk in individuele gevallen. Dit geldt vooral voor dak- en thuisloze jongeren, mantelzorgers en in crisissituaties zoals dreigende dakloosheid. De toepassing van de norm kan dan tijdelijk worden uitgesteld of volledig worden onderbroken.
Maatwerk is een essentieel onderdeel van de huidige uitvoering van de kostendelersnorm. De verantwoordelijkheid ligt bij de gemeenten om hun beleid aan te passen aan de specifieke situaties van inwoners. Het gebruik van maatwerk wordt ondersteund door handreikingen van Divosa, zoals voor dak- en thuisloze jongeren, en via landelijke communicatie via Gemeentenieuws van SZW.
Voorbeelden van maatwerk
In de praktijk worden verschillende vormen van maatwerk toegepast, afhankelijk van de situatie van de betrokkene. Hier zijn enkele voorbeelden:
1. Tijdelijke uitsluiting van de kostendelersnorm
In crisissituaties, zoals bij Wesley (zie bron 1), kan de kostendelersnorm tijdelijk buiten toepassing worden gelaten. In dit geval bevond Wesley zich in een situatie waarin passende woonruimte ontbrak. De gemeente koos ervoor om de norm 6 maanden niet toe te passen, met een herbeoordeling na die periode. Als er na die tijd nog steeds geen passende woonruimte beschikbaar was, werd de norm nog steeds buiten toepassing gelaten voor een bepaalde periode.
2. Compensatie van woonlasten
Een andere optie is dat de jongere, in dit geval Wesley, de woonlasten compenseert. Hierbij betaalt de jongere bijvoorbeeld voor eten, gas, water en licht, waardoor de financiële positie van de oom niet verslechtert. Deze aanpak is een manier om de woonrelatie te ondersteunen zonder dat de kostendelersnorm van toepassing is.
3. Commerciële contracten
Wesley kan ook kiezen voor het afsluiten van een commercieel contract met zijn oom. In dat geval is de kostendelersnorm niet van toepassing. Dit betekent dat de woonrelatie wordt geregeld op basis van een contractuele overeenkomst, waardoor de norm automatisch buiten toepassing valt.
Tijdelijk briefadres
Een andere manier om de kostendelersnorm om te nemen is het bieden van een tijdelijk briefadres. Dit is vooral relevant wanneer de jongere tijdelijk bij familie of vrienden woont en niet wil inschrijven op hun adres. Hierdoor telt de jongere niet mee als medebewoner en is er geen sprake van een kostendeler.
Kostendelersnorm en armoede
De kostendelersnorm mag niet leiden tot schrijnende situaties. Gemeenten moeten per individueel geval beoordelen of maatwerk nodig is, met het oog op armoede, bestaanszekerheid en sociale samenhang. Sinds 2023 tellen jongeren tot 27 jaar niet mee als kostendeler, wat ervoor zorgt dat jongeren uit bijstandsgezinnen niet sneller het ouderlijk huis verlaten dan vorige generaties.
Kleine gemeenten ontvangen soms financiering op basis van realisaties, waardoor zij indirect gecompenseerd worden voor maatwerk. Grote gemeenten vallen onder het algemene verdeelmodel.
Rechten van inwoners en rechtsmiddelen
Inwoners die vinden dat de kostendelersnorm onterecht is toegepast of dat maatwerk is geweigerd, kunnen zich wenden tot de gemeente. Voor besluiten binnen de Participatiewet zijn gewone rechtsmiddelen zoals bezwaar en beroep beschikbaar. De staatssecretaris ziet geen reden voor een centraal landelijk klachtenmeldpunt.
Hoe te reageren op een verkeerde toepassing?
Veel mensen merken pas dat de kostendelersnorm van toepassing is wanneer de gemeente een brief stuurt of de uitkering ineens wordt aangepast. In zulke gevallen kan een bezwaar worden ingediend. Het is belangrijk om dit snel te doen, omdat er vaak tijdslimieten gelden voor rechtsmiddelen.
Landelijke kaders en rechtsongelijkheid
Volgens de staatssecretaris zijn landelijke kaders aanwezig, voornamelijk in de Participatiewet en aanvullende handreikingen. Gemeenten vullen dit zelf aan met lokale regels. Het ontbreken van centrale richtlijnen leidt volgens de staatssecretaris niet tot rechtsongelijkheid, omdat maatwerk gericht is op lokale omstandigheden.
Er zijn echter situaties waarin landelijke kaders niet duidelijk zijn of waarin de toepassing van de kostendelersnorm leidt tot rechtsongelijkheid. Dit is bijvoorbeeld het geval bij mantelzorgsituaties of bij mantelzorgers die in een woning wonen.
Conclusie
De kostendelersnorm is een belangrijk onderdeel van de Participatiewet en heeft directe invloed op de hoogte van de bijstanduitkering. Echter, in crisissituaties zoals bij dak- en thuisloze jongeren is maatwerk noodzakelijk. De norm kan tijdelijk of volledig worden uitgesteld, afhankelijk van de omstandigheden. Het gebruik van maatwerk wordt ondersteund door handreikingen van Divosa en via landelijke communicatie via Gemeentenieuws van SZW.
Het is belangrijk dat gemeenten per individueel geval beoordelen of maatwerk nodig is, met het oog op armoede, bestaanszekerheid en sociale samenhang. Inwoners die vinden dat de kostendelersnorm onterecht is toegepast, kunnen zich wenden tot de gemeente en rechtsmiddelen zoals bezwaar en beroep gebruiken.
De kostendelersnorm mag niet leiden tot schrijnende situaties en moet in de praktijk worden afgestemd op de specifieke omstandigheden van inwoners. De toepassing van maatwerk is een noodzakelijke aanvulling op de norm, zodat jongeren en andere kwetsbare groepen niet in een nare situatie belanden.