De kostendelersnorm is een beleidsmaatregel die aanzienlijke gevolgen heeft voor bijstandsgerechtigden die samen met meerdere volwassenen in één woning wonen. Deze norm leidt tot een korting op de bijstandsuitkering, omdat de overheid ervan uitgaat dat woonkosten, zoals huur en energie, met meerdere personen kunnen worden gedeeld. Ondanks de economische logica achter deze regel blijkt in de praktijk dat de kostendelersnorm vaak leidt tot negatieve gevolgen, zoals financiële spanningen en zelfs dakloosheid.
In dit artikel wordt een grondige toelichting gegeven over de kostendelersnorm, de juridische basis, de toepassing in de praktijk, en de impact op woon- en leefomgeving. Daarnaast wordt ingegaan op de kritiek van politici en gemeenten, en de recente wijzigingen in het beleid.
Wat is de kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is een regel binnen het bijstandstelsel die bepaalt dat een bijstandsgerechtigde een lagere uitkering ontvangt als hij of zij met meerdere volwassenen in één woning woont. De overheid gaat ervan uit dat woonkosten zoals huur, energie, en boodschappen worden gedeeld, en dat iedereen dus minder uitgaven per persoon maakt. De regel is in 2015 ingevoerd en heeft als doel om het ‘stapelen’ van bijstandsuitkeringen te voorkomen.
De korting is afhankelijk van het aantal volwassenen in het huishouden. Hoe meer volwassenen, hoe groter de korting op de uitkering. Voor personen ouder dan 27 jaar geldt deze regel volledig. Jongeren onder de 27 jaar tellen niet mee, tenzij zij gestopt zijn met hun opleiding of geen studiefinanciering ontvangen. Studenten en jongeren die nog op school zitten, vallen onder uitzonderingen.
Uitzonderingen en regels
De kostendelersnorm wordt niet toegepast op iedereen. Er zijn een aantal uitzonderingen waarbij de korting niet geldt. Deze worden bepaald door het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en uitgevoerd door de gemeente. De volgende categorieën tellen niet mee als kostendelers:
- Jongeren onder de 27 jaar.
- Studenten die een opleiding volgen waarvoor studiefinanciering kan worden aangevraagd.
- Kamerhuurders of kostgangers die een commerciële huurovereenkomst hebben en geen naaste familie zijn.
- De partner van een bijstandsgerechtigde.
Daarentegen tellen de volgende personen wel mee:
- Volwassen kinderen of medebewoners ouder dan 27 jaar die geen studie volgen of geen studiefinanciering ontvangen.
- Familielid van 27 jaar of ouder dat een zakelijke huurovereenkomst heeft.
Deze regels zijn bedoeld om de uitkering eerlijk te berekenen, maar in de praktijk kunnen ze leiden tot complexe situaties, vooral voor jongeren die nog in huis wonen bij hun ouders.
Impact op woon- en leefomgeving
De kostendelersnorm heeft aanzienlijke gevolgen voor de woon- en leefomgeving van bijstandsgerechtigden. In veel gevallen leidt de regel tot financiële problemen, omdat ouders bijvoorbeeld worden gekort op hun uitkering zodra hun kind 21 wordt. Dit kan leiden tot de situatie dat jongeren van hun ouders worden ‘geschopt’ om de korting te vermijden.
Een duidelijk voorbeeld komt uit Almelo, waar PvdA-raadslid Jorien Geerdink meldt dat jongeren op straat worden gezet zonder dat ze een alternatieve woonplek hebben. Dit fenomeen is bekend geworden onder de term ‘dakloosheid door beleid’. De regel leidt niet alleen tot financiële druk, maar ook tot psychologische spanningen in het gezin en sociaal isolement.
In Rotterdam, waar wethouder Richard Moti verantwoordelijk is voor bijstand, ziet men hetzelfde effect. De kostendelersnorm is op 6.422 mensen van toepassing, en op 2.457 personen wordt de regel niet toegepast vanwege uitzonderingen. Moti benadrukt dat hij ruimhartig gebruik maakt van zijn discretionaire bevoegdheid om in crisissituaties de norm niet toe te passen, zoals bij scheidingen of andere tijdelijke problemen. Toch blijven er gevallen waarin jongeren op straat worden gezet, vooral als ze precies op hun 21ste verjaardag in huis wonen.
Kritiek op de kostendelersnorm
De kostendelersnorm is vanaf het begin omstreden geweest. Politici, sociale organisaties en woningbouwverenigingen zien de regel als een ‘boete op samenwonen’. De regel gaat uit van een bepaald mensbeeld, namelijk dat gezinnen en huishoudens automatisch samen woonkosten kunnen delen, wat niet altijd het geval is.
PvdA-politici zoals Jorien Geerdink en Richard Moti benadrukken regelmatig dat de regel in de praktijk vooral leidt tot negatieve gevolgen. De regel werkt contraproductief: in plaats van kosten te delen, leidt hij tot extra kosten en onzekerheid. In Almelo, bijvoorbeeld, is er weinig ruimte voor maatwerk of humanitaire oplossingen. De wethouder daar benadrukt dat de regel volgens de wet moet worden toegepast, wat leidt tot een harde, rechtsgebaseerde aanpak.
De Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) heeft in mei 2024 pleiten voor aanpassing van de kostendelersnorm. Zij stelden voor om de leeftijd van toepassing van de regel te verschuiven naar 27 jaar. Dit zou betekenen dat jongeren langer in huis kunnen blijven zonder dat de uitkering van hun ouders wordt gekort. Deze aanpassing werd ook ondersteund door een meerderheid van gemeenten in een enquête.
Wijzigingen en toekomst
In januari 2023 is een belangrijke wijziging doorgevoerd die invloed heeft op de kostendelersnorm. Vanaf 1 januari 2023 geldt de regel alleen meer voor jongeren van 27 jaar of ouder. Dit betekent dat jongeren die jonger zijn dan 27 jaar niet langer als kostendelers meetellen, zolang ze nog in hun opleiding zitten of ondersteuning ontvangen. Deze wijziging is onderdeel van het wetsvoorstel ‘Breed Offensief’ en is bedoeld om te zorgen dat jongeren langer in hun gezin kunnen wonen zonder financiële straf te ondervinden.
Hoewel deze wijziging een positieve stap is, blijft de kostendelersnorm voor veel jongeren vanaf 27 jaar van toepassing. De vraag is dan of deze leeftijd nog verder kan worden verhoogd of of de regel volledig kan worden afgeschaft. In Rotterdam wordt momenteel overwogen om de ‘Rotterdamwet’ in te voeren, een beleidsmaatregel die bijstandsgerechtigden uit sommige wijken kan weren. Dit zou een indirecte manier zijn om de regel te omzeilen, maar ook controversieel kan zijn.
Kostendelersnorm en mantelzorg
Een gerelateerde maatregel is de mantelzorgboete, die in 2014 voorgesteld werd. Deze regel zou ouderen die bij hun kind inwoonden worden gekort op hun AOW-uitkering, omdat ze dan een gedeeld huishouden vormen. Deze regel werd nooit doorgevoerd, maar heeft wel veel discussie losgemaakt. Politici en mantelzorgorganisaties stelden dat de regel ontmoedigend zou werken voor ouderen die mantelzorg leveren, omdat ze dan financieel nadeel zouden ondervinden.
De mantelzorgboete is vaak vergeleken met de kostendelersnorm. Beide regels zijn bedoeld om het stapelen van uitkeringen te voorkomen, maar hebben in de praktijk vaak andere gevolgen. De mantelzorgboete is vooral gericht op ouderen, terwijl de kostendelersnorm vooral invloed heeft op jongeren en gezinnen.
Wat kun je als bijstandsgerechtigde doen?
Als je te maken krijgt met de kostendelersnorm, zijn er een paar stappen die je kunt ondernemen. Eerst en vooral is het belangrijk om goed te begrijpen hoe de regel werkt. De gemeente berekent de korting op basis van het aantal volwassenen in het huishouden. Als je bijvoorbeeld twee volwassenen in huis hebt, dan krijg je een bepaald percentage minder uitkering.
Als je het niet eens bent met de beslissing van de gemeente, kun je bezwaar maken. Dit is een juridisch recht dat je als burger hebt. Je kunt dit doen via je gemeente of via een bijstandsbureau zoals Krijg Je Bijstand, waar je gratis juridische hulp kunt krijgen. Het is belangrijk om snel te handelen, want de gemeente kan de uitkering tijdelijk stopzetten tot het bezwaar is behoorlijk behandeld.
Daarnaast is het belangrijk om te overwegen of de regel in jouw situatie wel van toepassing is. In sommige gevallen kunnen uitzonderingen gelden, zoals wanneer je nog studeert of je een zakelijke huurovereenkomst hebt. Als je bijvoorbeeld een kamer huurt bij je ouders en een normale huurprijs betaalt, dan tellen zij niet mee als kostendelers.
Conclusie
De kostendelersnorm is een complexe regel die aanzienlijke gevolgen heeft voor de woon- en leefomgeving van bijstandsgerechtigden. Hoewel de regel is bedoeld om het stapelen van uitkeringen te voorkomen, leidt ze in de praktijk vaak tot financiële problemen en zelfs dakloosheid. De regel werkt tegen het mensbeeld dat gezinnen en huishoudens samen woonkosten kunnen delen, wat niet altijd het geval is.
De regel is recent aangepast, zodat jongeren langer in huis kunnen blijven wonen zonder dat de uitkering van hun ouders wordt gekort. Toch blijft de regel voor jongeren vanaf 27 jaar van toepassing. Er zijn aanbevelingen om de leeftijd van toepassing verder te verhogen of de regel volledig af te schaffen. In de tussentijd is het belangrijk dat bijstandsgerechtigden zich goed informeren over de regel en weten hoe ze hun rechten kunnen behartigen.
De kostendelersnorm is een voorbeeld van hoe beleid op economische gronden kan worden ingevoerd, maar in de praktijk andere gevolgen kan hebben. Het is belangrijk dat beleid niet alleen gebaseerd is op theorie, maar ook op de werkelijke situatie van mensen die ermee te maken krijgen.