De kostendelersnorm is een wettelijke regeling die sinds 2015 in het sociale zekerheidsstelsel een rol speelt. Deze regeling beïnvloedt de hoogte van de bijstandsuitkering, afhankelijk van het aantal volwassenen dat in een huishouden woont. De norm is ontworpen om te voorkomen dat meerdere uitkeringen op één woning worden gestapeld, en is erop gebaseerd dat mensen die samenwonen hun woonkosten kunnen delen. In de praktijk blijkt echter dat deze norm vaak leidt tot schrijnende situaties, zoals uithuisplaatsingen, financiële problemen en zelfs dakloosheid. In dit artikel nemen we een kritische kijk op de kostendelersnorm vanuit de persoonlijke en professionele context van woningbouw, renovatie en bouwpraktijk.
Wat is de kostendelersnorm?
De kostendelersnorm is een regel die ervoor zorgt dat de bijstandsuitkering wordt aangepast wanneer meerdere volwassenen in één woning wonen. Hoe meer volwassenen in een huishouden, hoe lager de uitkering. Deze aanpassing wordt gedaan op basis van de veronderstelling dat woonkosten gedeeld kunnen worden, waardoor het gezamenlijke inkomen lager mag zijn.
De norm is gedefinieerd in wet- en regelgeving en geldt vanaf een bepaalde leeftijd. Tot 1 januari 2023 gold deze leeftijd als 21 jaar. Vanaf die datum is de leeftijdsgrens verhoogd naar 27 jaar. Deze wijziging betekent dat jongeren tot 27 jaar die nog bij hun ouders wonen, niet meer automatisch als kostendelers worden aangerekend bij de berekening van de bijstandsuitkering.
Berekening van de kostendelersnorm
De kostendelersnorm wordt toegepast door het aantal volwassen personen in een huishouden te berekenen. De uitkering wordt dan aangepast aan de verhouding van het inkomen per persoon. De volgende tabel geeft een overzicht van hoe de norm in de praktijk werkt:
| Aantal personen van 27 jaar of ouder in een huishouden | Bijstandsnorm per persoon | Totale bijstandsnorm als alle personen bijstand ontvangen |
|---|---|---|
| 1 | 70% | 70% |
| 2 | 50% | 100% |
| 3 | 43,33% | 130% |
| 4 | 40% | 160% |
| 5 | 38% | 190% |
Vanaf 5 personen geldt de norm opnieuw, maar de uitkering blijft dalen naarmate het aantal kostendelers toeneemt. Deze verdeling is gebaseerd op landelijke regelgeving en geldt landelijk. In praktijkgevallen kan echter aandacht worden besteed aan individuele omstandigheden, zoals mantelzorg of het wonen van meerdere generaties in één woning.
Kritische kijk vanuit de bouw- en woningbouwsector
In de bouw- en woningbouwsector zien we dat de kostendelersnorm vooral problemen oplevert in de praktijk. Woningen zijn vaak ontworpen voor een bepaald aantal bewoners en de regelgeving rond woningdelen, verhuur en verkoop wordt beïnvloed door sociale aspecten, zoals inkomen en woonstijl. De kostendelersnorm heeft hierin een directe invloed, omdat het het financiële kader voor huishoudens bepaalt.
Problemen in de praktijk
De kostendelersnorm heeft zich vooral ongunstig getoond in situaties waarin ouders jonge kinderen in huis hebben die nog geen 27 zijn. Deze jongeren, vaak studenten of in opleiding, wonen bij hun ouders om financiële redenen. Als deze jongeren 21 of 27 jaar worden, wordt de uitkering van hun ouders gekort. Dit betekent dat ouders soms genoodzaakt zijn hun kinderen uit huis te zetten om de uitkering te behouden. Dit leidt tot jongerendakloosheid, wat zowel emotioneel als praktisch schadelijk is.
In de woningbouwsector zien we vaak dat jongeren geen andere opties hebben dan bij hun ouders te wonen. De woningmarkt is gespannen, en de wachtlijsten voor betaalbare huurwoningen zijn lang. Wanneer jongeren vanwege de kostendelersnorm gedwongen worden hun ouderlijk huis te verlaten, heeft dat vaak gevolgen voor de woningbouwsector: de vraag naar huurwoningen stijgt, terwijl de voorraad beperkt is. Dit leidt tot verdere druk op de markt en verhoogde huurprijsdruk.
Mantelzorg en de kostendelersnorm
Een ander belangrijk aspect is de mantelzorg. Mantelzorgers die familie of vrienden met een chronische ziekte of beperking in huis nemen, kunnen als kostendelers worden aangerekend. Hierdoor kan hun uitkering dalen, wat het moeilijker maakt om de zorg op te nemen. In de woningbouwsector is mantelzorg een essentieel onderdeel van de woonstructuur, vooral bij ouderen en mensen met beperkingen. De kostendelersnorm maakt het hier moeilijker om zorg te kunnen blijven geven in een eigen woning, wat kan leiden tot verplaatsing naar instellingen, waardoor de woningbouwsector extra druk wordt uitgeoefend.
Alternatieven en oplossingen
In verschillende gemeenten zijn pogingen gedaan om de kostendelersnorm te omzeilen of aan te passen. Een aantal gemeenten heeft bijvoorbeeld gekozen voor het hanteren van een gewenningsperiode, waarbij de norm pas wordt toegepast na een periode van zes maanden. Dit geeft huishoudens de tijd om zich aan te passen aan veranderende situaties, zoals het verhuisen van een volwassen kind of het opnemen van een mantelzorger.
Maatwerk en flexibiliteit
In de praktijk blijkt dat maatwerk en flexibiliteit essentieel zijn bij de toepassing van de kostendelersnorm. Inwonende kinderen die nog in opleiding zijn, mantelzorgers of ouderen die samenwonen, vallen vaak buiten de standaardregels. Door aandacht te besteden aan individuele omstandigheden, kan de norm worden aangepast om schrijnende situaties te voorkomen.
Politieke initiatieven
De PvdA en Groenlinks hebben zich recent sterk gemaakt voor de afschaffing van de kostendelersnorm. In het coalitieakkoord van het kabinet Rutte IV is opgenomen dat de norm per 1 januari 2023 wordt aangepast naar 27 jaar. In sommige gemeenten, zoals Arnhem en Rotterdam, is deze aanpassing al vooraf ingevoerd. Deze gemeenten hanteren een gewenningsperiode of geven ruimte voor maatwerk.
De fracties van PvdA, Groenlinks, CDA, D66 en VHL-Lokaal in gemeenten zoals Vijfheerenlanden en Gorinchem hebben moties ingediend met het verzoek om te onderzoeken of een gewenningsperiode juridisch en financieel haalbaar is. Deze moties zijn vaak unaniem aangenomen, wat aantoont dat er brede steun is voor een herziening van de norm.
De rol van de woningbouwsector
De woningbouwsector speelt een cruciale rol bij het beheersen van de gevolgen van de kostendelersnorm. Woningen zijn vaak ontworpen voor een bepaald aantal bewoners en worden opgeleverd met een bepaalde woonstijl in gedachten. Wanneer huishoudens genoodzaakt zijn om hun woonstructuur aan te passen vanwege een korting op hun uitkering, heeft dat vaak gevolgen voor de woningbouwsector.
Renovatie en woonstijlen
Woningen die ooit zijn ontworpen voor een bepaalde woonstijl, zoals gezinshuisjes of appartementen, kunnen bij wijziging van de woonstructuur extra aandacht nodig hebben. Wanneer bijvoorbeeld een ouderspaar genoodzaakt is om hun jongste kind uit huis te zetten, kan dit leiden tot lege ruimtes in de woning. Deze lege ruimtes kunnen vervolgens worden gerenoveerd of aangepast om bijvoorbeeld een extra slaapkamer of woonkamer te worden. In de bouwsector is het belangrijk om hierop voorbereid te zijn, omdat het kan leiden tot extra vraag naar renovatiediensten.
Sfeer en veiligheid in de wijk
Wanneer jongeren vanwege de kostendelersnorm gedwongen worden hun ouderlijk huis te verlaten, kan dat ook gevolgen hebben voor de sfeer en veiligheid in de wijk. Jongeren die geen alternatief hebben, kunnen terechtkomen in informele woonoplossingen of op straat, wat de wijkstructuren onder druk zet. In de woningbouwsector is het daarom belangrijk om in te spelen op deze ontwikkelingen, bijvoorbeeld door ruimte te maken voor tijdelijke woonoplossingen of maatwerk woningbouw.
Conclusie
De kostendelersnorm is een wettelijke regeling die de bijstandsuitkering beïnvloedt op basis van het aantal volwassenen in een huishouden. De regeling is erop gebaseerd dat woonkosten gedeeld kunnen worden, maar in de praktijk blijkt het vaak leiden tot schrijnende situaties, zoals jongerendakloosheid, mantelzorgproblemen en financiële problemen. De bouw- en woningbouwsector heeft hier directe gevolgen van, omdat de regeling de woonstructuur van huishoudens beïnvloedt.
Hoewel er op nationaal en lokaal niveau initiatieven zijn genomen om de norm aan te passen of af te schaffen, blijft het een complexe kwestie. Door het hanteren van gewenningsperioden, maatwerk en flexibiliteit in de toepassing van de regeling, kan worden voorkomen dat schrijnende situaties zich voordoen. In de bouwsector is het belangrijk om hierop voorbereid te zijn, omdat het kan leiden tot extra vraag naar renovatiediensten en woonoplossingen.